Khi đứa trẻ có những hành vi ứng xử không đúng mực, có nên phạt trẻ hay không? Đó là câu hỏi mình nhận được thường xuyên từ các ba mẹ có con ở độ tuổi 2-5 tuổi.
Quan điểm của mình là: TRẺ CON KHÔNG CẦN BẤT CỨ HÌNH PHẠT NÀO, ngay cả khi bạn cảm thấy bất lực và ức chế, stress nhất đi nữa, cùng ĐỪNG BAO GIỜ DÙNG HÌNH PHẠT GÌ VỚI TRẺ.
Vì sao ư?
Vì dùng hình phạt nghĩa là bạn đang dùng quyền làm cha mẹ để đưa ra những suy nghĩ, điều khoản có lợi cho mình và áp đặt lên con, thay vì tôn trọng con như một cá nhân có suy nghĩ và chính kiến độc lập. Ai cũng xứng đáng nhận được sự tôn trọng, nhất là với con trẻ, cha mẹ hành xử một cách tôn trọng chính là bước đầu tiên dạy con bài học về nhân cách.
Vì đứa trẻ khi sinh ra vốn dĩ chúng cũng không cần đến bất cứ hình phạt nào (phương thuốc) để trị“bệnh” cho chúng cả. Con người sinh ra vốn đã không cần đến thuốc bởi vì Đông y có nói “Thực phẩm và thuốc có cùng nguồn gốc” (trong cuốn sách Dinh dưỡng học thất truyền, tác giả Vương Đào).
Nếu coi tình yêu chân thành vô điều kiện của cha mẹ là nguồn dinh dưỡng để nuôi dạy con hàng ngày, gia giảm thêm những gia vị như sự thừa nhận cảm xúc, sự kiên trì, sự bao dung, lạc quan thì những thứ ấy vừa là dinh dưỡng, cũng vừa là “phương thuốc” để nuôi dưỡng trẻ nên người.
Vì việc sử dụng hình phạt cho thấy “sự bất lực” của cha mẹ trong việc nuôi dạy con mà thôi, và nó sẽ khiến cho cha mẹ và con cái bị đẩy về hai phía thái cực của “quản thúc” và “bị quản thúc”
- Rất cần đưa ra các quy tắc ứng xử (Được phép-không được phép) rõ ràng từ 2 tuổi.
Bằng thái độ nhắc nhở nghiêm túc, bằng các quy định cụ thể để trẻ hiểu ngay từ khi trẻ bắt đầu có hành vi sai trái.
Trong gia đình có những quy tắc gì: bữa ăn phải ngồi, không vừa nhai vừa nói, không trèo lên bàn lên ghế, chơi xong phải dọn đồ, bỏ rác vào thùng, nói cảm ơn bố mẹ, giúp đỡ bố mẹ ra sao, đi học về phải làm gì, đồ đạc cất ở đâu, đánh răng trước giờ đi ngủ…
Đứa trẻ rất cần được thị giác hoá, được truyền đạt một cách dễ hiểu
Khi con làm sai việc mình cho là nghiêm trọng thì cần la mắng ngay lúc ấy.
Qua quá trình tiếp xúc với các bạn nhỏ ở mầm non mình nhận ra rằng, trẻ tầm 4-5 tuổi có những bạn bướng bỉnh người lớn nói mãi không thay đổi, nhưng có những bạn hành xử rất tốt và nhân văn, và sự khác nhau ở đây chính là ngay từ tầm 2 tuổi ba mẹ có nghiêm túc trong việc dạy cho trẻ những quy tắc được phép-và không được phép hay không, cũng như thái độ của bố mẹ có thực sự nghiêm khắc trước những hành vi sai trái của con hay không.
- Khi đứa trẻ làm điều gì nguy hiểm, làm gì đó gây ảnh hưởng đến người khác: Rất cần bố mẹ nghiêm khắc nhắc nhở (mắng) con ngay lúc ấy. Nói cho con biết lí do vì sao không được làm thế. Dùng thông điệp ngắn gọn và rõ ràng “Con không được la hét vì làm phiền người xung quanh”. “Mẹ không muốn con vừa ăn vừa chạy xung quanh nhà”.
Đừng nói những câu chung chung như “Bon sao lại làm thế. Bon mẹ đã nhắc bao nhiêu lần rồi”…Vì điều trẻ cần là THÁI ĐỘ NGHIÊM TÚC CỦA CHA MẸ, VÀ THÔNG ĐIỆP TRẺ CẦN PHẢI LÀM GÌ.
- Mình chứng kiến và cũng được kể khá nhiều về việc những ba mẹ khi con làm những lỗi sai nghiêm trọng cũng vẫn cứ nói với con bằng giọng như bình thường khiến đứa trẻ không hiểu được đâu là ranh giới giữa được phép và không được phép. Dần dần chúng quen với giọng điệu ấy của cha mẹ, và chẳng thèm quan tâm cha mẹ đang nhắc nhở điều gì.
Chính vì làm nghiêm túc điều này với Bon từ hồi 2 tuổi nên Bon rất hiểu khi mẹ nói cho con về các quy tắc, cũng như con sẽ biết hành vi nào được làm và không được làm.
2. Nói cho trẻ biết cảm xúc của người khác, hậu quả về hành vi của trẻ
Phương pháp nói cho trẻ biết hậu quả do hành vi của trẻ làm là một cách vô cùng nhân văn, dù rất tốn thời gian để đứa trẻ có thể ngấm và thay đổi hành vi của mình.
Khi Bon đánh bạn (tầm 2 tuổi rưỡi đến 3 tuổi) mình đã mấ cả 4-5 tháng để kiên trì nói cho con biết con làm như thế bạn rất đau, con muốn chơi đồ chơi nhưng bạn cũng đang chơi, con phải hỏi bạn, nếu con đang chơi bạn chạy lại giằng đồ của con thì con có thích không…Để hướng con biết suy nghĩ đến cảm xúc của người khác.
Việc dạy đứa trẻ biết suy nghĩ đến cảm xúc của người khác, từ đó trẻ dần dần suy nghĩ và tự điều chỉnh hành vi của mình là một cách làm rất nhân văn, nhưng không hề đơn giản. Bởi vì nó rất cần sự kiên nhẫn của cha mẹ. Nhưng bù đắp cho nỗ lực ấy bạn sẽ nuôi dạy những đứa trẻ có tính cách ôn hoà, biết suy nghĩ, biết quan tâm đến mọi người.
3. Trẻ cần rất nhiều trải nghiệm để lớn lên
Mà một trong những trải nghiệm ấy chính là trải nghiệm về các cung bậc cảm xúc để điều chỉnh hành vi của mình.
Khi mình cáu, mình bực tức vì con ngang bướng mình thường làm là nói ra cảm xúc của mình khi ấy với con, nói ra lí do mình mắng con, và con cũng học lại chính những cảm xúc ấy để diễn đạt lại cho mẹ khi con bực tức. “Mẹ có biết con buồn lắm không. Con đang tức giận đấy”…
Đứa trẻ rất cần nhiều xung đột với bạn bè để từ đó học cách điều chỉnh hành vi của mình là mình sẽ kiềm chế hơn, sẽ hỏi bạn mượn đồ chơi. Quá trình thay đổi ấy rất cần cha mẹ ở bên, khích lệ với những tiến bộ của con, và dạy cho con cách làm như thế nào.
4. Thay vì dùng câu “Nếu con không làm thì mẹ sẽ không….”
Mình dùng hình thức tích cực hơn “Nếu con đánh răng nhanh con sẽ có thêm thời gian để đọc thật nhiều truyện ehon”. Con chọn ehon rồi mình đánh răng. Hôm nay con muốn đọc bộ ehon nào…
Đe doạ không phải là việc nên làm, vì nó chỉ hướng trẻ đến suy nghĩ chống đối và tiêu cực mà thôi.
4 năm đồng hành cùng Bon với mình, dù chưa phải là nhiều, cũng chưa có nhiều kinh nghiệm như các bà mẹ khác, nhưng mình nhận ra rằng để trẻ tự mình trải nghiệm trong các mối quan hệ, bên cạnh sự định hướng của cha mẹ (không can thiệp quá sâu vào các xung đột của con), là cách làm đúng đắn để xây dựng cho con những kỹ năng tình cảm xã hội. Con cái không thể sống bằng trải nghiệm của cha mẹ, mà sẽ trưởng thành từ chính những trải nghiệm của bản thân mình. Việc nói bậy, hành xử chưa đẹp giống như những bậc thang tất yếu mà con sẽ phải trải qua trên hành trình ấy. Vì thế cha mẹ chỉ cần đón nhận những “sóng gió” ấy với tâm thế bình thản, như điều hiển nhiên sẽ đến, thì mọi thứ cũng đều trôi qua thật nhẹ nhàng.
Tình yêu vô điều kiện, sự bao dung, kiên nhẫn và thừa nhận chính là “thực phẩm” cũng là “phương thuốc” giúp cha mẹ trong quá trình nuôi dạy con trưởng thành.
5. Cha mẹ rất cần là người làm gương
Rất nhiều những hành vi không đẹp của trẻ bắt nguồn từ việc trẻ bắt chước chính cha mẹ. Khi Bon quát lại với mẹ, mình nhận thấy rằng con đang bắt chước lại chính những gì mình đã làm với con. Vì thế mình nhận ra nếu ba mẹ cư xử thật nhân văn, văn minh thì con cái cũng sẽ cư xử như thế. Đó là những trải nghiệm đáng nhớ để mình điều chỉnh hành vi của chính mình khi ứng xử với Bon.
6. Có cần dùng đến hình thức timeout không
Mình không dùng time out với Bon, nhưng lại cần dùng cho chính mình. Đó là khi mình bực tức quá, mình xin phép con mình đi ra chỗ khác, vào phòng ở một mình tránh xung đột với con đi.
Rất nhiều người lớn dùng timeout với trẻ theo kiểu áp đặt “Con làm sai. Con ra kia ngồi time out ngay” mà chẳng hề giải thích với con lí do vì sao, hỏi xem con có muốn được ở một mình để suy nghĩ hay không.
Việc để trẻ ngồi một mình trong phòng suy nghĩ mà không trong tầm mắt của người lớn, sẽ khiến tâm lí của đứa trẻ rất tổn thương. Chúng chịu cảm giác bị bỏ rơi nhiều hơn là ngồi suy nghĩ về hành vi của mình. Khi trẻ làm sai điều chúng cần là thái độ trò chuyện chân tình của người lớn, nói cho chúng biết chúng làm sai ở đâu, chúng cần suy nghĩ về hành vi của mình đã gây ảnh hưởng đến người khác như nào. Chúng cần được hỏi ý kiến rằng mình có muốn được ngồi một chỗ để suy nghĩ hay không. Còn hình thức bắt trẻ phải tuân theo, phục tùng theo những điều người lớn mong muốn (mà chưa có sự trao đổi với trẻ) thường chỉ khiến trẻ có tâm trạng đối phó, chống đối hơn là sự thay đổi tích cực từ chính bên trong con người trẻ.
Và với những trẻ được ứng xử theo 5 cách mình kể ở trên thì timeout thực sự là điều không cần thiết.
Và điều quan trọng nhất đó là mọi hành vi của đứa trẻ không thể thay đổi trong một vài lần nhắc nhở, nó rất cần thời gian và sự kiên nhẫn đồng hành của cha mẹ trong quá trình nuôi dạy con. Đừng biến việc nuôi con trở thành một công thức mà chỉ cần áp dụng những “kỹ thuật” là có thể “đào tạo” được cho con thành một con người có nhân cách.
Không ai đi trên cùng một con đường, nuôi con vốn là vậy đó.
