Rất nhiều bà mẹ trẻ lo lắng về chuyện con mình bị chậm nói, và thường đánh đồng luôn là ngôn ngữ không phát triển, hoặc có những lo lắng thiếu căn cứ về chuyện ngôn ngữ của con. Trong một chương trình giáo dục của đài NHK, Nhật mình đã được lắng nghe chia sẻ của các chuyên gia về ngôn ngữ, và trong bài viết này mình xin chia sẻ lại một số những kiến thức để các bố mẹ tham khảo nhé.
1. Cơ sở nào để đánh giá về sự phát triển ngôn ngữ của trẻ.
Đầu tiên các bố mẹ cần giải toả tâm lý là con mình chậm nói thì nghĩa là ngôn ngữ không phát triển. Bởi vì việc biết nói sớm hay muộn là tuỳ mỗi trẻ. Ví dụ như Bon nhà mình đến 22 tháng mới nói hai từ, rồi sau 2 tháng thì chuyển qua nói câu ngắn, rồi sau đó thì nói câu dài, và giờ thì không gặp vấn đề gì về ngôn ngữ cả.
Còn muốn biết bản thân có vấn đề về phát triển ngôn ngữ hay không thì bố mẹ check lại các yếu tố sau với con
1.1 Tai trẻ có bình thường không
Vì tai là nơi tiếp nhận ngôn ngữ, nên cần chắc chắn là bé nhà mình không có vấn đề gì về thính giác cả.
1.2 Trẻ có hướng sự chú ý đến khi được người khác gọi hay nói không?
Đó là điều đầu tiên bố mẹ cần xác nhận, xem khi mình gọi hay mình nói con có hướng sự chú ý đến không, ánh mắt có nhìn trực tiếp mình không. Và khi con nghe, con hiểu con có làm theo những lời mình nói không, gọi là khả năng lí giải.
1.3 Có biết dùng ngón tay chỉ đến đồ mình chú ý không?
Nếu trẻ biết dùng ngón tay để chỉ cùng hướng với đồ vật mà mẹ đang chỉ và nhìn theo thì không sao cả.
Sau khi kiểm tra 3 bước trên bố mẹ sẽ nhận thấy được con mình bình thường hay là có chút dấu hiệu về nhận thức để từ đó có thể đưa bé đi kiểm tra chuyên gia nếu cần thiết.
2. Những cách để giúp con phát triển ngôn ngữ
2.1 Đừng nói trước thay con điều con định nói
Nhiều bé hiểu hết mọi điều mẹ nói nhưng mà không chịu nói hoặc lười nói thì bố mẹ hãy để ý lại xem trong quá mình trò chuyện và giao tiếp với con mình có “tước đoạt” cơ hội để con tập diễn đạt hay không. Mình thấy rất nhiều người lớn khi trẻ chỉ mới đưa tay chỉ muốn cái này cái kia hoặc nói từ đơn như “nước, tè, ăn”…là bố mẹ và ông bà đã hiểu nên làm luôn, mà không thể kiên nhẫn chờ trẻ tập nói ra điều mình, hoặc dạy trẻ tập nói thành câu.
Trẻ thấy mình không cần tập diễn đạt điều mình muốn mà vẫn đạt được, lâu dần bé thấy không cần nói nữa. Quá trình hình thành ngôn ngữ ở giai đoạn 1-2 tuổi và 2-3 tuổi rất rất cần bố mẹ và ông bà kiên nhẫn để giúp trẻ tự mình diễn đạt được điều mình muốn, vì đó là quá trình rất quan trọng để giúp phát triển ngôn ngữ cho trẻ.
2.2 Trước khi nuôi dưỡng từ vựng, hãy nuôi dưỡng cảm xúc
Chúng ta cần hiểu một điều rất quan trọng như này, với trẻ nhỏ thông qua những trải nghiệm vui chơi, cơ thể vận động, sẽ tác động đến mặt cảm xúc, khi có cảm xúc trẻ sẽ muốn bật ra thành tiếng. Bạn có nhìn một em bé khi được người lớn hồi đáp lại bé, bé sẽ cười hớn hở rồi bật ra tiếng ê a không? Việc bố mẹ dành thời gian để chơi cùng sẽ nuôi dưỡng cảm xúc cho trẻ, để từ đó trẻ muốn diễn đạt những điều trẻ nghĩ ra với bố mẹ.
Trong quá trình học nói tầm 1-2 tuổi bố mẹ hãy thường xuyên nói chuyện nhiều về cảm xúc với con để bé học cách diễn đạt theo bố mẹ. Có một điều mình nhận thấy nhiều em bé rất “nghèo” trong việc bộc lộ cảm xúc, và mình nghĩ trong quá trình nuôi dưỡng bố mẹ đã ít cho bé được trải nghiệm vui vẻ và hạnh phúc, cũng như nói nhiều với con về việc vui, buồn, hạnh phúc, tức giận…
2.3 Đừng nghĩ rằng trẻ không hiểu nên không cần nói bằng ngôn ngữ người lớn
Một câu hỏi mình thường xuyên nhận được chính là bố mẹ luôn sợ con không hiểu điều bố mẹ nói, bố mẹ giải thích hay yêu cầu con làm, nên đôi khi không nói, không giải thích mà tự xử.
Trẻ từ 0-1 tuổi đương nhiên sẽ cần thời gian lâu hơn để có thể lí giải điều bố mẹ nói, nhưng hãy cứ nói với con bằng ngôn ngữ của người lớn (không cần nói giọng trẻ con), và với 0-2 tuổi thì ưu tiên nói câu ngắn gọn để trẻ dễ hiểu. Mình nhận thấy quá trình nuôi dạy con, mình luôn dùng trái tim chân thành và cảm xúc để nói, để giải thích, để diễn đạt cho con nên bé nhà mình hiểu chuyện từ rất sớm và bộc lộ cảm xúc rất phong phú.
3. Những cách tương tác để giúp cuộc trò chuyện giữa bố mẹ và con thêm hiệu quả giai đoạn 0-2 tuổi
3.1 Hãy nhìn vào trẻ, và để tai lắng nghe điều trẻ nói
Từ khi em bé 1-3 tháng tuổi bố mẹ đã có thể trò chuyện với bé rồi. Đó là hãy luôn nhìn vào ánh mắt bé để nói, mỗi lần bé ư ư gừ gừ ê a hãy lắng nghe là lặp lại điều bé vừa nói, “A, con vừa ê a, a đúng rồi….”
3.2 Hãy nói thay điều con trẻ cảm nhận
Điều mình thường làm nhất ở giai đoạn con 0-2 tuổi chính là luôn nói thay điều con muốn nói, điều con cảm nhận. Ví dụ khi mình ôm bé thật chặt, bé cười thích chí mình nói thay “À con rất vui đúng không. Con cười toe toét này”. Khi cho bé ăn mình cũng nói “A, con thấy vị cà rốt thế nào. Măm măm ngon quá, ngọt nhỉ”. Nghĩa là bé chưa biết nói thì bố mẹ phải nói thay điều mà con định nói thì từ đó trẻ mới biết cách bắt chước và diễn đạt lại.
3.3 Hãy lặp lại những từ mà bé nói
Khi bé nói từ nào hãy lặp lại và nói lại từ mà trẻ nói. Khi trẻ biết nói thành câu rồi hãy lặp lại câu trẻ nói. Nếu câu đó chưa đúng ngữ pháp thì bố mẹ sẽ nói lại thành câu đúng.
3.4 Hãy bắt chước hành động bé làm
Trẻ con cần nhất sự đồng cảm, bởi điều đó đem đến cho trẻ sự bình an. Khi trẻ có hành động gì đó mình bắt chước làm theo từ đó trẻ thấy a mình có đồng minh, mình làm đúng, và sẽ tiếp tục phát huy điều đó.
4. Ti vi có làm cản trở quá trình phát triển ngôn ngữ của trẻ không?
4.1 Nếu bạn mở tivi suốt ngày và trẻ nghe trong vô thức
Thì việc trẻ đang chơi và nghe những từ hay âm thanh tivi vọng đến tai mình và trẻ tiếp nhận nó, và nếu như lúc đó mẹ đang nói chuyện với bé, thì tự nhiên bé không còn tập trung vào cuộc nói chuyện của mẹ nữa mà quay ra chú ý vào tivi, như vậy sẽ không có lợi cho quá trình tương tác và nuôi dưỡng ngôn ngữ cho bé.
Các nhà khoa học đã chỉ ra rằng muốn cuộc nói chuyện giữa bé và bố mẹ hiệu quả nhất thì nên ở trong môi trường yên tĩnh tránh tiếng ồn để bé tập trung vào những điều mẹ nói tốt hơn, mà không bị phân tâm. Và việc rèn sự tập trung của trẻ cũng vậy, khi trẻ đang chơi trò chơi gì mà cần con tập trung bố mẹ nên tắt tivi và để con ở môi trường yên tĩnh. Mình nhận thấy khi không có tiếng tivi Bon nhà mình cũng tập trung được vào trò chơi lâu hơn rất nhiều. Và may mắn là 6 năm qua nhà mình rất ít tiếng tivi khi con chơi.
4.2 Thế trẻ có được xem tivi không?
Nếu bố mẹ cùng trẻ xem tivi một cách hiệu quả cũng là một điều rất tốt giúp trẻ phát triển ngôn ngữ. Vì bố mẹ có thể nói với trẻ những điều trẻ đang cảm nhận, đồng cảm và chia sẻ để từ đó giúp con biết diễn đạt điều con suy nghĩ tốt hơn.
Bản thân mình cũng hiểu điều này nhưng đôi khi vì công việc nhà mình không thể ngồi xem cùng con.
Nhưng một thời gian nghỉ dịch Covid-19 Bon được cùng bố mẹ xem phim và được đặt câu hỏi, được cùng tranh luận nên khả năng lập luận và diễn đạt của con rất tiến bộ. Đó là lí do khiến mình đã phải kiểm điểm “sâu sắc” điều này.
Link bài gốc mình tham khảo
