Quá trình con học kiềm chế cảm xúc rất cần sự hợp tác của cả bố và mẹ
Hàng ngày trên facebook nhan nhản những quảng cáo về giáo dục sớm phát huy tài năng cho con, nó khiến ba mẹ ở Việt Nam bủa vây bởi ma trận thông tin. Ở Nhật vẫn luôn tồn tại song song kiểu giáo dục sớm nhồi nhét như dạy chữ, dạy toán, dạy tiếng Anh, năng khiếu từ sớm cho trẻ. Nhưng nó chỉ là đi theo nhu cầu của ba mẹ.
Còn hầu hết những cuốn sách mình đọc của các nhà giáo dục, họ đều cảnh báo rất nhiều về tác hại tiềm ẩn của nền giáo dục sớm nhồi nhét kiến thức cho trẻ. Thay vào đó giai đoạn ấu thơ điều quan trọng nhất ba mẹ cần làm là nuôi dưỡng năng lực tự kiềm chế, năng lực làm cái gì đó đến cùng, và những kĩ năng sống cơ bản mà người Nhật gói gọn trong từ 生きる力 ikiru chikara, năng lực sống. Hôm nào mình sẽ viết bài cụ thể hơn chia sẻ về quan điểm này, cùng những nội dung trong cụm từ ikiru chikara (năng lực sống). Còn bài hôm nay mình chỉ viết về một nội dung quan trọng trong số đó mà thôi.
1. Thế nào là năng lực self-control
Rất nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng năng lực không thể đo được bằng chỉ số mới chính là những năng lực quan trọng nhất đem đến thành công và hạnh phúc của một con người. Nếu như trí thông minh IQ có thể đo bằng chỉ số, lại chỉ đại diện cho thành tích học tập tại trường nhưng ảnh hưởng rất ít vào thành công ngoài đời, thì những chỉ số khác như EQ, AQ lại không phải là thứ có thể đo được, nhưng sẽ quyết định gần như toàn bộ cuộc đời của một con người.
Mình từng chia sẻ về tầm quan trọng của năng lực “làm cái gì đó đến cùng-GRIT-やり抜く力” trong môt buổi hội thảo gần đây với phụ huynh. Đây là năng lực mà gần đây nền giáo dục các nước tiên tiến trên thế giới đang chú trọng, trong đó có Nhật.
Nhưng còn một năng lực nữa mà mình cũng thấy rất cần nuôi dạy cho con ngay từ thưở ấu thơ, chính là khả năng kiềm chế của bản thân. Có thể nói giai đoạn từ 2 đến 3 tuổi của Bon, điều mình làm tốt nhất chính là rèn cho Bon học cách kiềm chế cảm xúc, kiên nhẫn chờ đợi trước sự thèm muốn của mình với một thứ gì đó.
Thí nghiệm của Mischel ở đại học Standford tiến hành với 186 đứa trẻ 4 tuổi ở trường mầm non như này. Ông cho mỗi đứa một miếng kẹo ngọt ngồi chờ trong phòng, và ông đưa điều kiên là sau 15 phút nữa cho đến khi người lớn quay lại mà cháu không ăn miếng kẹo này, thì cháu sẽ được thêm 1 cái nữa. Còn nếu cháu không thể chờ và ăn luôn thì cháu sẽ không được thêm cái nào cả.
Và kết quả là sau này những đứa trẻ nào kiên nhẫn chờ đợi được thì thành tích học tập, cũng như công việc địa vị ngoài xã hội của chúng đều cao hơn những đứa trẻ không thể chờ đợi. Đây là một thí nghiệm vô cùng nổi tiếng thế giới và đã được lặp lại ở nhiều nước để đưa tầm quan trọng của năng lực self-control lên hàng đầu trong số những năng lực ba mẹ cần nuôi dưỡng cho con ở giai đoạn ấu thơ.
2. Rèn luyện năng lực self-control cho con như thế nào?
Điều quan trọng nhất trong việc rèn luyện năng lực self-control cho con chính là việc duy trì được thói quen kiềm chế đó. Duy trì một quy tắc, thói quen nào đó là bước đầu tiên để nuôi dưỡng năng lực này. Nếu như bạn nhớ lại vì sao mình có thể làm được (hoặc có khi bỏ dở giữa chừng) một thói quen nào đó thì bạn sẽ nhận ra sư rõ rệt nhất của thành công với self-control. Trong sinh hoạt hàng ngày có rất nhiều việc để chúng ta có thể cùng con rèn luyện năng lực self-control.
Như mình đang làm với Bon là những quy tắc về bữa ăn, về việc được ăn bánh kẹo hay chơi đồ chơi. Thói quen đọc ehon trước giờ đi ngủ và trước giờ đến trường. Với bản thân mình, việc đề ra kế hoạch tuần thì phải thực hiện nghiêm túc cũng là cách mình đang rèn self-control với chính bản thân mình.
3. Con đã học cách kiên nhẫn và chờ đợi như thế nào ở 2 tuổi
Giai đoạn 2 tuổi chính là giai đoạn mà thời kỳ mẫn cảm với trật tự của một đứa trẻ thể hiện rất rõ nét. Chính nhờ lợi dụng thời kỳ mẫn cảm với trật tự này mà mình giúp Bon học cách kiềm chế và biết giữ lời hứa. Mình đưa ra mọi quy tắc với Bon trước khi làm điều gì đó, và bản thân mình luôn thực hiện đúng lời hứa.
Từ giai đoạn 2 tuổi 4 tháng mẹ bảo mình ăn cơm xong mới được ăn cái A,B thì không bao giờ Bon ăn cái kia nếu như chưa thực hiện xong lời hứa hoặc là chưa hỏi ý kiến mẹ. Vì chỉ cần vi phạm con sẽ không bao giờ có được cái con muốn. Có lẽ chỉ với đứa trẻ, chúng đang trong thời kỳ mẫn cảm với trật tự, cũng như học về quy luật nhân quả chúng mới thực hiện được điều này.
Nhiều lần khác mình thường để hộp sữa cua hay hoa quả mà Bon thích như táo, hồng bên cạnh đĩa cơm, nhưng vẫn bảo Bon là con ăn hết cơm rồi mới được ăn những món này nhé. Bon gật đầu đồng ý, còn mình để Bon tự ăn và đi làm việc khác. Lúc nào đó Bon ăn cơm giữa chừng mà chán quá ko ăn hết nhưng muốn chuyển qua ăn sữa chua hay hoa quả thì cu cậu sẽ chạy lại hỏi mẹ con ăn sữa chua (táo) có được không mẹ, chứ không tự ý lấy ăn ngay.
Cho đến 2 tuổi 11 tháng, đi học về cùng với mẹ con hỏi xin mẹ được ăn bánh, mẹ bảo mình ăn cơm xong rồi ăn bánh nhé. Con đòi tự mở hộp lấy 3 cái xếp lên đĩa rồi khoanh tay ngồi chờ mẹ nấu mì Ý ăn xong mới động đến bánh. Đúng là trẻ con chúng phải nhìn thấy hiện vật chứ ko là không tin. Nhìn cảnh cu cậu ngồi khoanh tay nhìn đĩa bánh rồi giục mẹ nấu mỳ nhanh lên khiến mình phì cười.
3. Tuổi lên 3 thì sao
Bon vừa đón sinh nhật 3 tuổi cách đây mấy ngày. Những ngày này với mình thật kinh khủng vì Bon hay ăn vạ hơn, hay đòi hỏi theo ý mình mà không được thì sẽ lăn ra khóc. Chắc hàng xóm sẽ thường xuyên thắc mắc sao mẹ để con khóc lâu thế.
Đỉnh điểm là vụ con khóc 20 phút và tiếp đến10 phút khóc không nước mắt để đòi mẹ cho coi video về ô tô trên youtube (Mỗi tuần Bon được 1-2 lần coi youtube, mỗi lần 15 phút thôi chứ không nhiều). Hôm đó Bon đòi coi nhưng mình bảo con ăn xong cơm đã rồi mình coi clip ô tô nhé. Con vâng dạ nói mẹ để điện thoại bên cạnh con đi. Vì tin Bon như mọi khi giữ lời hứa sẽ luôn ăn hết cơm rồi mới làm việc khác nên mình để đó.
10 phút sau mẹ đang lúi húi trong phòng đã thấy Bon chạy vào nói con ăn cơm xong rồi con coi nhé. Mẹ tưởng thật liền ok. 1-2 phút sau mẹ chạy ra thấy bát cơm chỉ hết 1/2. Mẹ bảo Bon không giữ lời hứa nên con không được coi clip nữa. Cu cậu nhất quyết không chịu ăn cơm tiếp. Còn mẹ cũng kiên quyết con đã không giữ lời hứa như thế thì không được coi tiếp.
Thế nên cu cậu òa lên gào khóc. Mọi người cứ tưởng tượng giống như kẻ nghiện món gì mà tự nhiên nó bị dứt khỏi người thì sẽ thèm khát như nào.
Thực ra đây là lần đầu tiên Bon khóc dài đến thế. Nhưng mình vẫn kiên quyết không thỏa hiệp không chiều theo những năn nỉ của con. Chỉ vì mình muốn Bon hiểu bài học nhân quả rằng nếu con không giữ lời hứa thì con sẽ không bao giờ có được điều con muốn.
Khi bình tĩnh lại mình nghĩ giá lúc thấy con để dở 1/2 bát cơm ấy mình hỏi con vì sao không ăn hết. Nếu con chán không muốn ăn nữa thì vẫn phải ăn hết 1/2 bát cơm đã rồi mới được xem tiếp, thì có lẽ con sẽ cố gắng ăn hết 1/2 số cơm rồi đạt được điều mình muốn. Nhưng thôi trót đâm lao thì phải theo lao, đã nói thì không đổi lại.
Trong những tình huống như này, cách cư xử của mỗi mẹ sẽ khác nhau. Có người sẽ làm giống mình, nhưng cũng có người sẽ cho qua và chiều theo ý con khi con khóc lóc một chút xíu. Cá nhân mình cho rằng việc đứa trẻ cần học bài học về tính trách nhiệm và bài học nhân quả với hành vi của mình là điều vô cùng cần thiết, bên cạnh bài học về kiềm chế cảm xúc.
Mỗi lứa tuổi là một bước trưởng thành hơn về tâm lí và những tình huống mẹ chẳng ngờ được, mà thi thoảng bản thân mình cũng cảm thấy liệu mình làm thế này có đúng không nhỉ. Rất nhiều mẹ hỏi mình chị ơi sao con cứ khóc ăn vạ, em chả biết làm gì để chiều theo nó.
Những khi ấy mình nhớ lại hành trình 3 năm qua mình đi cùng con để vững tin nói lại với các mẹ có con nhỏ hơn mình rằng đừng cố gắng để mình phải chiều theo cảm xúc của đứa trẻ, hãy giúp đứa trẻ học cách bước qua những bậc thang của mọi cung bậc cảm xúc từ vui sướng, từ tức giận, từ ấm ức, thèm muốn mà phải kiềm chế…Vì hạnh phúc và năng lực sống của một đứa trẻ được xây nên từ những viên gạch đủ sắc màu, chứ không phải chỉ có mỗi màu của niềm vui và nụ nười đâu. Và những bậc thang ấy dẫn đến đâu, là cái mà mỗi bà mẹ của chúng ta lựa chọn. Mọi người nhỉ.
Có lẽ tuổi lên 3 của Bon sẽ cho mình thêm rất nhiều trải nghiệm với Bon trong những cung bậc cảm xúc của cuộc đời phía trước, với chính mình và với chính bản thân Bon.
