Phần 1: Năng lực sống của người Nhật khác kĩ năng sống của người Việt như thế nào?

Phần 2: Trải nghiệm thiên nhiên nguyên sơ là gì?

Phần 3: Sức mạnh của trải nghiệm nguyên sơ

Trong một bài viết của tác giả Ogi Naoki (Ogimama), một nhà bình luận giáo dục nổi tiếng của Nhật đăng trên tạp chí Dual Nikkei, đã gợi ý về 8 trải nghiệm khiến mình thấy tâm đắc vô cùng. Bởi vì mỗi trải nghiệm ấy mình đều như nhìn thấy hình ảnh ấu thơ của mình trong đó. Thì ra trải nghiệm nguyên sơ không phải là điều gì to lớn, chỉ là những yếu tố cơ bản nhất cấu thành nên sự vật hiện tượng thiên nhiên mà chúng ta vẫn tiếp xúc hàng ngày mà thôi. Không chỉ có vậy, những yếu tố ấy còn bao hàm cả những yếu tố về văn hóa, lịch sử của vùng đất ấy, dân tộc ấy để cho trẻ thẩm thấu.

Có nhiều người cho rằng về Việt Nam trẻ con sẽ thiếu đi cơ hội để được trải nghiệm môi trường thiên nhiên. Nhưng những gì mọi người đọc ở dưới đây về những trải nghiệm thiên nhiên nguyên sơ thì sẽ hiểu, dù ở bất cứ đâu, bất cứ môi trường nào, chúng ta đều có rất nhiều cách để cho con cái được trải nghiệm. Đó là lí do để mình về hẳn Việt Nam mà không bao giờ cảm thấy hối tiếc. Nửa năm về Việt Nam, mình đã có biết bao trải nghiệm thiên nhiên nguyên sơ thú vị với Bon.

Bon hứng miệng vào vòi nước chảy ra, đó là một trải nghiệm rất tuyệt vời mà trẻ con rất thích.

Lửa: trải nghiệm cái nóng của lửa, mùi khét của khói khiến mắt ta cay xè, ánh lửa bập bùng trong gió, lửa vừa tiện ích mà cũng thật nguy hiểm. Có những trải nghiệm ở một tuổi thơ cơ cực, thiếu thốn nhưng ít ai ngờ được rằng nó lại là trải nghiệm nguyên sơ quan trọng để giúp chính ta hình thành nên năng lực sống sau này. Mình đang muốn nói đến những chiếc bếp rơm, bếp củi, hay bếp than tổ ong mà thế hệ ba mẹ 7X, 8X đã từng trải qua cả quãng tuổi thơ của mình. Kí ức của mình về những lần mắt mũi cay xè vì khói, hay hai má nóng bừng đến bỏng rát khi đun bếp rơm, bếp dạ vẫn còn nguyên vẹn đến bây giờ. Thật tiếc là bây giờ ở nông thông hầu như rất ít gia đình còn dùng bếp củi, đặc biệt là bếp rơm thì hầu như đã không còn nên trẻ con thiếu đi cơ hội để trải nghiệm thực tế. Nhưng ba mẹ vẫn có thể cho con trải nghiệm vào những dịp nấu bánh chưng ngày Tết, hay là khi đi du lịch kết hợp đốt lửa trại. Hoặc đơn giản chỉ là cho con thử quẹt những hộp diêm để lửa bùng lên cái xẹt, rồi tắt ngỏm. Vào những ngày giỗ hay thanh minh Bon được xem người lớn đốt tiền vàng cho các cụ. Từ 3 tuổi rưỡi mình còn cho Bon tập đánh bao diêm để quan sát lửa.

Đá sỏi: Mỗi viên sỏi, viên đá đều có những hoa văn và hình dáng khác nhau, và cảm nhận được điều ấy sẽ nuôi dưỡng cho trẻ trí tưởng tượng vô hạn. Những viên sỏi trải qua hàng trăm năm dưới sự bào mòn của nước, luôn có một sức hấp dẫn đến kì lạ. Đó là lí do mà mỗi dịp đi suối hay ra sông hoặc đi chơi đâu đó mình luôn thích nhặt những viên sỏi và đá về nhà để chơi cùng Bon. Mình nhớ hôm đó leo lên đỉnh Fansipan, trên đường về Bon chỉ thích đi nhặt những viên sỏi nhỏ nằm ở các khe trên đường đi từ trạm cáp treo ra bến xe bus. Cu cậu say mê nhặt bỏ vào đầy túi rồi chạy lại khoe với mẹ kho báu của mình. Hay những dịp đi chơi gặp ao hay hồ nước là cu cậu chỉ thích cầm đá ném xuống lòng hồ. Những viên sỏi, đá thu thập được mình thường hay vẽ hình mặt cười, hình ô tô cho Bon.

Trời mưa là Bon đòi đi ủng ra công viên, mọi công viên của Nhật đều rải đất đá chứ không dùng cỏ nhân tạo

Đất: cùng với cát thì đất là nguyên liệu tuyệt vời để nuôi dưỡng 5 giác quan của con trẻ. Đất và cát được coi là “đồ chơi” tuyệt vời nhất với con trẻ. Nhưng đất còn tuyệt vời hơn cả cát vì từ đất trẻ có thể nặn được rất nhiều hình dáng khác nhau. Đất trộn nước thành bùn sẽ cho trẻ trải nghiệm về sự mát rượi, trơn trượt khi xoa bằng hai tay, hay mùi ngái tanh của bùn đất. Đất có thể dùng nhào làm bánh, dùng làm đường hay muối rong trò chơi đồ hàng, hay đơn giản chỉ là để trẻ nhúm một ít rồi ném đi hay thả cho nó rơi xuống. Tất cả những gì làm từ đất đều kích thích trí tưởng tượng cho trẻ. Nhưng tiếc thay, mình nhận thấy nhiều người lớn lại rất ngại bẩn và không cho trẻ con chơi cát và chơi đất. Khi cho các bé 4-5 tuổi ở trường mầm non Tsubaki chơi đất, trong khi các bé 3-4 tuổi đều say mê thích thú thì có nhiều bé 5 tuổi không dám sờ vào đất để chơi, các bé ấy bảo bẩn lắm cô ạ. Mình tin rằng nếu như ngay từ 2-3 tuổi ba mẹ không ngại bẩn mà cho con chơi, đừng cho con định kiến là bẩn thì chưa chắc các bé ấy đã sợ bẩn đâu.

Nước: Nước luôn là một trải nghiệm tuyệt vời hấp dẫn mọi đứa trẻ. Cái cảm giác sờ vào nước, nghe tiếng chảy róc rách của dòng suối, ào ào của thác nước, rì rào của sóng biển, hay những bước chân dưới làn nước mát rồi đột nhiên bước thụt xuống chỗ trũng…tất cả đều là những trải nghiệm kích thích sự tò mò của con trẻ. Trong thời gian ở Nhật, khi Bon được tầm 2 tuổi, mình luôn cố gắng để con được đi chơi ở công viên nhiều nhất. Những chỗ nào có nước, con sẽ đem theo xô để múc nước đổ đi, nhặt lá cây thả xuống mặt nước…cho đến giờ đó là những khoảnh khắc đẹp nhất của cả gia đình. Trong một bức ảnh mình còn giữ lại là cảnh Bon hứng miệng vào vòi nước chảy ra, đó là một trải nghiệm rất tuyệt vời mà trẻ con rất thích.

Nói đến nước là nói đến mưa. Hồi còn nhỏ tụi trẻ con mình thích nhất là trò vừa tắm mưa vừa chơi đùa ngoài sân. Khỏi phải nói, trải nghiệm với cơn mưa rào mùa hạ mà được tắm mưa thì đã biết chừng nào. Chưa kể là sau cơn mưa các ruộng đều ngập nước là cơ hội để tha hồ đi bắt ốc, bắt cá rô lách lên bờ.

Mỗi khi tạnh mưa Bon rất thích chơi trò đạp xe thăng bằng lăn qua lăn lại vũng nước mưa rồi cười thích thú nhìn bánh xe in vệt ướt lên mặt đường. Vũng nước mưa tuy nhỏ nhưng nó như tấm gương phản chiếu bầu trời cho trẻ ngắm, trẻ chạm 1 ngón tay xuống mặt nước từng làn sóng nhỏ nổi lên rồi lan ra và biến mất, trẻ giậm chân xuống là mọi thứ tan biến, chỉ còn là một mớ hỗn độn. Từ 2 tuổi Bon đã rất thích được đi ủng, mặc áo mưa và nghịch ở những vũng nước mưa trên đường đi học về.

Ở Nhật hầu như công viên nào cũng có khu chơi nước cho trẻ

Cây cối: Trong kí ức tuổi thơ của mình thì những trò trèo cây hái ổi, hái nhãn, hái na là những kỉ niệm không sao quên được bởi những cung bậc cảm xúc nó đem lại. Cái cảm giác hồi hộp khi cheo leo trên đỉnh cây, vừa run run sợ hãi khi trèo phải cành mềm đung đưa. Hay cảm giác sung sướng khi bản thân đã leo lên đến ngọn cây giống như ta đã chinh phục được chính bản thân mình, hoặc thậm chí chỉ là rướn người để với được một quả ổi ở đầu cành thôi cũng sung sướng biết bao.

Cây không đơn giản chỉ là nảy mầm và lớn lên, cho chúng ta trái ngọt. Cây còn là đại diện cho vòng tuần hoàn của sự sống và cái chết mà bạn có thể dễ dàng lấy nó làm ví dụ để dạy trẻ con bài học về sinh tử. Mình còn nhớ trong một bộ phim Nhật đã xem, nhân vật chính là một người ông 70 tuổi, đang ở giai đoạn cuối cùng của căn bệnh ung thư, nhưng những triết lí của ông về cái chết mới hay làm sao. Trong một buổi sáng cuối đông chuẩn bị chớm sang xuân, ông ngồi trò chuyện cùng đứa cháu, ngước nhìn những chiếc lá sắp lìa cành, mà bên cạnh đó là những chồi non sắp sửa nhú “Cháu có biết những chiếc lá già kia khi rụng xuống nó sẽ đi đâu không. Nó rơi xuống đất, mục rữa rồi lại trở thành nguồn dinh dưỡng nuôi sống những chồi non kia đấy. Ông chính là những chiếc lá sắp lìa cành, còn cháu là những chồi non. Tất cả chúng ta rồi cũng sẽ tuân theo quy luật của tạo hóa, nên cái chết không có gì đáng sợ cả cháu ạ. Chúng ta chỉ cần sống một đời sống có nghĩa là được. Không được gặp ông nữa, chỉ cần cháu sống thật tốt, thật vui vẻ giống như những chồi non nảy mầm lên mạnh mẽ trên cao kia kìa. Đó chính là điều ông luôn mong ước”.

Đu cây là màn trẻ con rất hứng thú

Cây cỏ: Có thể người lớn cho rằng cây cỏ dại thì có gì để cho trẻ con trải nghiệm đâu. Nhưng thực tế thì mỗi loại cây cỏ dại lại có những mùi hương đặt trưng rất nồng nàn. Càng những nước ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, nơi mà cỏ cây được tắm ánh mặt trời rực rỡ quanh năm thì cảo cây lại càng mang những mùi hương rất đậm đà. Còn chưa kể chỉ trong một khoảng đất nhỏ nhưng có rất nhiều loài cây cỏ với hình dáng và màu sắc của hoa, lá đều khác nhau. Hạt của cây xuyến chi mà dính lên áo thì sẽ phải dứt mãi mới ra, cây hoa xấu hỏ chỉ cần chạm nhẹ là lá sẽ cụp vào, cây nhọ nồi chỉ cần vò nát thì tay sẽ đen đúng như nhọ nồi, cây hoa cứt lợn thì mùi hắc rất đặt trưng, cây lá dứa hay lá chuối cuộn lại làm kèn, hay cũng có thể là trải nghiệm bị cạnh sắc của lá cây, của gai cứa phải tay. Hay những buổi trưa hè trốn ngủ trưa chạy đi hái ổi, hái hoa dâm bụt và mút chút mật ngọt của nó, hái những quả duối vàng ươm để ăn.

Tất cả kí ức và cảm giác khi chơi với cây cỏ dại sẽ là những kỉ niệm vô cùng tươi mới, hấp dẫn không chỉ với trẻ con mà còn cả với người lớn. Mình rất thích những loài hoa dại, thường thích lang thang ngồi xuống vạch tìm những bông hoa nhỏ xinh trên bãi cỏ, cảm thấy chúng có sức hấp dẫn kì lạ có lẽ chính vì cả tuổi thơ mình đã từng lang thang khắp cánh đồng trong những buổi chăn trâu, hay theo mẹ ra cánh đồng. Có lẽ chính những trải nghiệm ấu thơ ấy đã giúp mình có thiên hướng thích để ý đến những chi tiết nhỏ, hình thành nên cái tính tỉ mỉ, thích mày mò tỉ mẩn sau này.

Mùa xuân những thảm cỏ phủ tràn màu xanh và mùa trắng của hoa 4 cánh

Những bông hoa bốn lá Bon hái tặng mẹ

Động vật: Không biết mọi người đã từng nghe đến liệu pháp điều trị dùng động vật làm bầu bạn để chữa bệnh cho các bệnh nhân tên gọi là Animal Assisted Therapy, AAT chưa nhỉ. Đó là một liệu pháp mới trị bệnh cho bệnh nhân rất hiệu quả trong những năm gần đây. Bởi vì việc tiếp xúc với động vật, những cử chỉ âu yếm chăm sóc sẽ nuôi dưỡng cho trẻ trái tim biết yêu thương và sẻ chia với người khác, nuôi dưỡng tính thiện trong tâm hồn. Hơn nữa, cho trẻ trải nghiệm với nỗi đau khổ sinh li tử biệt do cái chết đem đến, và biết vượt qua được nỗi đau ấy cũng là một trong những trải nghiệm rất quan trọng của đời người. Cho đến giờ mình vẫn nhớ như in cái cảm giác đau buồn khi chú chó con nhà mình bị chết sau một thời gian bị bệnh do hóc xương gà.

Bon bắt ốc nhồi về nuôi

Nghe có vẻ buồn cười lắm khi mình nói rằng, một trong những lí do mình muốn về Việt Nam là mình muốn được nuôi một chú chó ở trong nhà. Cả hai vợ chồng mình đều rất thích chó và mong muốn nuôi một chú chó cho Bon làm bầu bạn. Ở nhà ông bà Bon ở quê cũng nuôi một chú chó để mỗi dịp về chơi cu cậu lại được cho chó ăn (cười).

Nhà mình ở cạnh công viên Cầu Giấy nên cứ sau mỗi cơn mưa là mình dẫn Bon ra công viên để chơi và quan sát. Dịp đầu mùa hạ, sau cơn mưa ốc nhồi bò rất nhiều nên mình đã bắt về mấy con để trong chai nhựa cho Bon quan sát. Hàng ngày Bon nhìn mẹ thay nước và cùng mẹ xé nhỏ rau cho ốc ăn. Thi thoảng về quê mình lại cho Bon đi ra cánh đồng để đi bắt cào cào châu chấu, bắt ốc nhồi, hay quan sát kiến, con rận gỗ…Đó cũng là những trải nghiệm mình đã chơi suốt tuổi thơ, đi bắt ve, bắt cào cào, bắt cánh cam…Mùa hè ở Việt Nam mình có thể dễ dàng nghe tiếng dế, tiếng ếch nhái kêu inh ỏi trong đêm. Và cho đến bây giờ những âm thanh này vẫn là những kí ức đọng lại rất sâu khiến mình cứ bồi hồi nhớ về quê hương mỗi khi bất chợt nghe thấy trong những năm tháng ở Nhật.

Bon thích thú phát hiện ra em ốc sên bé xíu vào buổi sáng đi dạo ở công viên Cầu Giấy

Trải nghiệm cực độ của thiên nhiên: trời nóng bỏng đến mồ hôi dầm đìa vào mùa hè, lạnh buốt của mùa đông, tối om của màn đêm, hùng vĩ và rộng lớn của thiên nhiên kì vĩ, chính là cách để bản thân có thể cảm nhận được sự nhỏ bé và yếu đuối của mình so với sự to lớn, vĩ đại của thiên nhiên.

Mỗi dịp về quê, mình thường để Bon chạy chân đất quanh nhà quanh ngõ. Có khi sân còn nóng mà cu cậu vẫn thích chạy chân đất, ông bà thì cấm đoán vì sợ cháu bị nóng chân, rồi chạy đầu trần ngoài nắng một chút sợ cháu bị ốm, mưa một chút xíu sợ cháu sẽ bị cảm. Mình vẫn để Bon được chơi trong một khoảng thời gian ngắn nhất định với những trải nghiệm ấy, để bàn chân non nớt kia cảm nhận cái nóng của mặt đất, của mặt trời, cái cảm giác hạt mưa tí tách rơi trên cánh mũi và cu cậu thích thú khoe với mẹ “Mẹ ơi, hạt mưa rơi trên mũi con này. Thú vị quá mẹ nhỉ”.

Trải nghiệm cực độ không chỉ dừng lại ở thiên nhiên, mà còn ở những trạng thái tâm lí của con người. Ví dụ như trải nghiệm phải kiên nhẫn chờ đợi cơn đói bụng cồn cào, kiên nhẫn chờ đợi một ai đó trong trời nóng bức hay lạnh buốt.

Mặt trời, trăng, gió: Ngoài 8 yếu tố trên mình còn khuyến khích những trải nghiệm với ánh sáng của mặt trời, ánh sáng dìu dịu hiền hòa của mặt trăng, và sức mạnh của gió. 3 yếu tố thiên nhiên ấy vừa gần lại vừa xa, tưởng như dễ nắm bắt dễ cảm nhận mà lại hóa xa vời. 3 yếu tố ấy cho ta cảm nhận được sự huyền bí, mà không kém phần quyến rũ, và lãng mạn của mẹ thiên nhiên. Mặt trời là cái ta rất khó nhìn được trực tiếp dù nó hiển hiện bên ta mỗi ngày. Nhưng mặt trăng thì khác, mỗi tháng ít nhất 1-2 ngày ta đều có thể nhìn và trò chuyện với trăng. Hơn 1 tuổi Bon đã vô cùng phấn khích chỉ lên mặng trăng mỗi khi được mình bế lên ngắm từ ban công. Cho đến giờ, mỗi khi nhìn thấy mặt trăng cu cậu lại reo lên thích thú “Ông trăng ơi, ông lơ lửng mà không rơi”.

Mùa thu hai mẹ con cùng nhau đi nhặt hạt sồi

Mình nhớ đã đọc trong một cuốn sách viết về phương pháp Reggio Emilia, trong đó có gợi ý một trò chơi với ánh sáng mặt trời rất thú vị. Để cho trẻ trải nghiệm về ánh sáng mặt trời tự nhiên, bạn có thể đục lỗ lên tấm bìa hình ngôi sao, hình tròn hay bất cứ cái gì rồi cho trẻ đem ra trời nắng hứng nắng. Ánh nắng xuyên qua những chiếc lỗ in xuống nền đất sẽ nhảy múa khi chúng ta đung đưa tấm bìa. Một trò khác đó là bạn có thể cho trẻ tập vẽ theo bóng của các bạn khác in trên sân.

Khi đọc đến những trò này mình lại bất chợt nhớ lại hình ảnh những giọt nắng nhảy nhót trên nền sân khi mình ngồi dưới giàn mướp đầu nhà, vào những buổi trưa hè gió hiu hiu thổi. Những làn gió nhẹ khiến những tán lá rung rinh, kéo theo những tia nắng cũng nhảy nhót vui đùa theo.

Một trong những bức họa nổi tiếng nhất của trường phái ấn tượng mà mình yêu thích là bức “Le moulin de la Galette” (tạm dịch-Buổi khiêu vũ tại Moulin de la Galette) của danh họa nổi tiếng người Pháp Pierre-Auguste Renoir (1841-1919). Bức tranh ấy nổi tiếng bởi vì nó lưu lại một khoảnh khắc quan trọng của lịch sử, cho hậu thế biết được người Pari xưa đã sinh hoạt thường nhật như thế nào. Hơn thế nữa, đây là lần đầu tiên có một họa sĩ đã biết tái hiện vô cùng sinh động ánh nắng xuyên qua vòm lá và nhảy múa trên mặt, trên vai áo của những người khiêu vũ, in dấu trên mặt đất vào trong một bức tranh. Đây được coi là một bước đột phá mới, một đại diện tiêu biểu về nghệ thuật biểu hiện ánh sáng của trường phái ấn tượng. Mình tin là nếu bản thân danh họa Renoir, nếu không có những trải nghiệm thực tế, sẽ khó có thể vẽ nên những tác phẩm để đời như vậy.