Làm sao nuôi dưỡng con người đạo đức và lòng tự tôn, sự tự tin nội lực từ chính bên trong trẻ?
Lí do để mình review cuốn sách này là:
– Mình đang có hứng thú vì nó giúp mình giải quyết rất nhiều vấn đề trong việc ứng xử với Bon
– Review là cách tốt nhất để mình hiểu sâu hơn vấn đề của sách, và cũng là chia sẻ thông tin với mọi người.
Nếu bạn đã đọc rất nhiều sách nuôi dạy con về những quy tắc thưởng-phạt trong ứng xử với con, mà vẫn có những lúc cảm thấy thật bất lực trước những hành vi của trẻ, thì mình khuyên bạn có thể đọc thêm cuốn “Cha mẹ vô điều kiện” của tác giả Alfie Kohn.
Với cá nhân mình, trong suốt 4 năm nuôi dạy Bon mình không áp dụng hình thức thưởng hay phạt nào ví dụ như time out hay dùng phần thưởng để khích lệ…. Cũng có 1-2 lần con không đánh răng mình phạt con là tối hôm đấy không đọc truyện cho con nữa, hay là con không ăn cơm thì mình không cho con ăn kẹo vì con đã không giữ lời hứa (mà thực chất với một đứa trẻ 3-4 tuổi việc bắt chúng phải giữ lời hứa như người lớn đôi khi là quá sức), nên nhiều khi mình vẫn du di cho qua nhưng đều có giải thích rõ ràng lí do với con.
Một trong những lí do mình đọc nhiều sách nuôi dạy con, với nhiều trường phái khác nhau, không phải để mình áp dụng vào việc nuôi dạy con đâu, mà chính là để mở mang thêm hiểu biết, thêm nhiều cách tiếp cận, để hiểu vì sao có người lựa chọn cách nuôi dạy con như thế này, và mình thì kiên định lựa chọn nuôi dạy con theo kiểu kia.
Có rất nhiều trường phái nuôi dạy con, trong đó nổi bật nhất là:
1. Cách nuôi dạy con nhắm đến việc thay đổi hành vi của đứa trẻ thông qua những cách ứng xử mang tính kỹ thuật tác động từ bên ngoài (từ bố mẹ đưa ra) về kỉ luật, về quy tắc, về thưởng phạt.
2. Cách nuôi dạy nhắm đến việc thay đổi hành vi từ bên trong (tự bản thân đứa trẻ tự mình thay đổi) thông qua cách ứng xử hợp tác-lắng nghe-cùng trao đổi.
Và cuốn “Cha mẹ vô điều kiện” chính là cuốn sách phân tích cho cha mẹ về cách nuôi dạy thứ hai.
Nội dung mà cuốn “Cha mẹ vô điều kiện” đề cập tới có rất nhiều điểm tương đồng với triết lí giáo dục của Nhật được đề cập đến trong cách cuốn “Cha mẹ Nhật dạy con tự lập” của tác giả Sugahara Yuko, hay bộ “Trẻ em trong gia đình” của tác giả Sasaki Masami. Vấn đề cốt lõi trong việc nuôi dạy con chính là thái độ ứng xử biết thừa nhận và lắng nghe cảm xúc của con, dùng lí lẽ để giải thích thay vì đưa ra những quy tắc, áp đặt một chiều lên con và bắt con phải phục tùng theo. Bởi chỉ khi đứa trẻ được lắng nghe, và chỉ khi cha mẹ hợp tác, cho trẻ được quyền tham gia vào những quyết định liên quan đến chúng, mới giúp trẻ nuôi dưỡng được sự tự chủ và động lực thay đổi từ bên trong.
I. Cha mẹ có điều kiện là gì?
Tình yêu thương có điều kiện của cha mẹ thông qua việc thưởng, phạt sẽ đem lại những tác hại lâu dài về tâm lí cho trẻ như nào. Làm thế nào để chúng ta có thể yêu con mà chẳng cần bất cứ điều kiện ràng buộc nào với con. Dù bạn theo trường phái nào thì vẫn nên đọc để hiểu thêm về bản chất của mỗi trường phái.
Cha mẹ có điều kiện là cha mẹ như thế nào? Đó là cha mẹ coi mệnh đề “nếu con làm được A thì bố mẹ sẽ làm B”, nghĩa là coi tình yêu thương con là một món hàng để đem ra trao đổi với con. Và khi con không làm được như những gì mình kỳ vọng, không nghe lời thì hoặc sẽ dùng hình phạt để buộc con phải nghe theo một cách khiên cưỡng. Điều mà cha mẹ quan tâm là con ngoan ngoãn tuân lệnh hơn là suy nghĩ cho bản thân và bày tỏ quan điểm.
1. So với dùng lí lẽ để thuyết phục thì dùng kỷ luật sẽ dễ dàng giải quyết vấn đề hơn nhiều. Nhưng chính việc dùng kỷ luật lại cho thấy sự bất lực của cha mẹ, bởi vì không thể thuyết phục con nên mới phải dùng đến quyền lực “làm cha mẹ” và áp đặt các quy định và bắt con làm theo.
2. Phương pháp time out ban đầu được các nhà nghiên cứu áp dụng để huấn luyện động vật, rồi sau đó được cha mẹ đưa vào việc nuôi dạy trẻ. Nhưng vấn đề là đứa trẻ bị bắt phải ra ngoài ngồi suy nghĩ mà đôi khi không hề mong muốn, và không hề biết vì sao mình bị như thế.
3. Áp dụng hình phạt để đứa trẻ nghe lời hay áp lực thành tích để mong con học giỏi (bố mẹ tự hào) chính là hai kiểu cha mẹ có điều kiện điển hình. Và hậu quả tâm lí để lại trên đứa trẻ là vô cùng tệ hại khi chúng lớn lên.
4. Việc sử dụng hình phạt với một đứa trẻ có thể khiến nó càng trở nên ngang ngạnh hơn, vì nó khiến trẻ chỉ nghĩ đến bản thân, đến hậu quả nó đang phải gánh chịu và tức tối muốn trả đũa lại vào một dịp nào đó, với mức độ gây rối cao hơn.
5. Việc ép con phải luyện thi vào những trường danh tiếng (dù trẻ không hề mong muốn) là căn bệnh của cha mẹ hiện đại ở bất cứ quốc gia nào.Việc đứa trẻ chỉ quan tâm đến điểm số thì ham muốn khám phá thế giới của chúng sẽ ngày càng giảm sút đi. Vâng đó là sự thật. Trường học chỉ khuyến khích vào việc học để lấy điểm sẽ khiến đứa trẻ: mất hứng thú với học tập, trẻ sẽ né tránh các bài tập khó yêu cầu cao, và chúng ít có khả năng tư duy độc lập và logic.
Hậu quả tâm lí mà đứa trẻ phải gánh chịu đó là lòng tự tôn của chúng rất thấp, chúng hiếu thắng hơn, và đặc biệt là khi ý thức về giá trị của bản thân phụ thuộc vào khả năng chiến thắng kẻ khác, trẻ sẽ hiếm khi cảm thấy an tâm và hài lòng, khi điểm số quan trọng hơn ham muốn hiểu biết, chúng rất khó để duy trì đam mê và khó có khả năng có những phát kiến đột phá. Vì sao rất nhiều đứa trẻ cảm thấy xấu hổ khi thất bại, khi bị điểm kém hơn chúng bạn, bởi vì chúng đã được nuôi dạy rằng muốn thành công, bạn phải chiến thắng người khác.
II. Cha mẹ vô điều kiện là như nào?
1. Một đứa trẻ cần có một điểm khởi đầu an toàn để bắt đầu cuộc sống, bắt nguồn từ việc được chấp nhận mà không có bất cứ điều kiện ràng buộc nào. Đó chính là lí do khởi đầu cho việc trẻ cần có một tình yêu vô điều kiện.
2. Nguyên lí của cha mẹ vô điều kiện là gì? Đó là chuyển từ hình thức ứng xử đối phó (dùng kỉ luật để đối phó với các chiêu trò của trẻ) sang hình thức hợp tác để cùng nhau đưa ra biện pháp giải quyết. Ba chương quan trọng nhất của cuốn sách đề cập đến ba cách cụ thể để làm cha mẹ vô điều kiện: Thể hiện tình yêu vô điều kiện, cho trẻ nhiều cơ hội để quyết định, và hoán đổi thế giới quan (tưởng tượng thế giới qua cách nhìn của trẻ).
3. 13 nguyên tắc cũng như cách ứng dụng thực tế trong mỗi tình huống ứng xử của cha mẹ vô điều kiện: Hãy đối diện với chính mình, hãy xem lại yêu cầu của bạn, hãy để tâm đến mục tiêu dài hạn, hãy đặt mối quan hệ với con cái lên hàng đầu, hãy thay đổi cách nhìn-đừng thay đổi hành vi, TÔN TRỌNG TRẺ, hãy thành thực, nói ít đi và hỏi nhiều hơn, để tâm đến độ tuổi của trẻ, hãy tìm cho trẻ động cơ tốt nhất, phù hợp với thực tế, đừng khăng khăng nói không nếu không cần thiết, đừng cứng nhắc, đừng nóng vội.
4. Khi đứa trẻ làm sai thay vì chỉ trích “Con làm sao thế. Mẹ đã bảo không được làm thế cơ mà”, bạn có thể nói khác đi đó là nói điều bạn nhìn thấy “bạn ấy rất buồn khi con làm vậy…”. Cách nói này tuy không đảm bảo đứa trẻ sẽ thay đổi ngay nhưng nó sẽ không làm đứa trẻ gia tăng những cách ứng xử theo hướng tiêu cực nào. Và ngoài việc nói những điều ta nhận thấy với trẻ, chúng ta nên khuyến khích trẻ suy nghĩ cách nào đó để cho mọi việc tốt hơn, để khắc phục, để sửa chữa, để thay thế, dọn dẹp, để xin lỗi trong từng tình huống thực tế.
5. Kiên nhẫn đưa ra lí lẽ, dành thời gian hướng dẫn và lí giải sự việc cho trẻ chúng ta sẽ khiến trẻ: nhận biết được điều gì quan trọng và tại sao; khuyến khích trẻ suy nghĩ, giúp trẻ xử lý hay đúng hơn là làm quen với khái niệm đạo đức. Ví dụ như cách dẫn dắt nói cho trẻ hậu quả của những hành vi trẻ làm tác động đến người khác ra sao, sẽ giúp nuôi dưỡng những đứa trẻ biết quan tâm và đồng cảm với nỗi buồn của người khác hơn.
6. Vì sao chúng ta không nên “hối lộ” trẻ để khuyến khích trẻ làm điều tốt? Người ta có thể làm hư trẻ nếu cho chúng quá nhiều thứ, nhưng không thể làm hư trẻ nếu cho chúng quá nhiều yêu thương (vô điều kiện)
7. Thay vì khen ngợi hành vi của trẻ một cách chung chung như con làm tốt lắm, có thể khiến trẻ cảm thấy mình được yêu thương chỉ khi mình thoả mãn một số điều kiện, cũng như khiến trẻ có thói quen chờ đợi một lời khen thưởng cho những việc chúng làm, chúng ta nên giúp trẻ hướng suy nghĩ vào việc chúng là ai và chúng muốn trở thành người như thế nào. Hãy để trẻ chia sẻ quan điểm của chúng nhiều hơn về những việc chúng làm bằng cách nói ít đi và hỏi nhiều hơn.
8. Cho trẻ quyền lựa chọn: Một trong những nguyên nhân khiến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái ở tư thế đối đầu và đứa trẻ không chịu “ngoan ngoãn” nghe lời chính là vì cha mẹ ít cho chúng quyền được lựa chọn quá. Đây là điều mà hầu hết cha mẹ nào cũng hiểu mình cần phải làm thế, nhưng thực tế lại không nhiều cha mẹ có thể làm được rằng “chúng ta phải để trẻ đưa ra quyết định cuối cùng”. Nói thế không có nghĩa là để trẻ tự giải quyết mọi vấn đề của chúng mà ở đây chính là “cùng nhau quyết định”, chúng ta lắng nghe nhu cầu của trẻ, tôn trọng yêu cầu ấy và hợp tác để cùng nhau giải quyết. Trao cho trẻ quyền tự quyết định chính là cách rất quan trọng để nuôi dưỡng sự tự chủ ở trẻ.
9. Tôn trọng: Khi đứa trẻ liên tục nghịch cái nút bấm mở cửa ô tô, thay vì bạn quát bắt trẻ không được nghịch, bạn có thể dành thời gian giải thích tại sao việc nghịch của trẻ lại không tốt và đề nghị trẻ cố gắng đừng nghịch. Cách tiếp cận này hầu như luôn đúng với những đứa trẻ ngay từ đầu đã được cha mẹ tiếp cận như vậy, bởi vì trẻ sẽ thực sự đáp lại khi chúng được đối xử một cách tôn trọng, tham gia vào quá trình giải quyết vấn đề và được cha mẹ hiểu là có ý tốt.
10. Khi trẻ không muốn nhưng buộc phải làm thì làm thế nào? Những cách để giúp cha mẹ giải quyết ở đây là:
– Sử dụng chiến lược can thiệp ít nhất (bỏ đi chỗ khác để hạ cơn hoả trong đầu)
– Hãy trung thực với trẻ (hãy nói thật lí do bạn yêu cầu trẻ)
– Giải thích lý lẽ
– Chuyển thành một trò chơi
– Làm gương cho trẻ
– Cho trẻ thêm nhiều sự lựa chọn: Khi bạn phải hành động theo cách khiến trẻ cảm thấy mình không được quyền ra quyết định, hãy nỗ lực để trẻ được quyết định ở những việc khác.
11. Hoán đổi thế giới quan: mình đã chia sẻ ở bài viết trước rồi. Bạn có thể đọc lại ở link sau:
12. Giá trị lớn nhất mà cha mẹ vô điều kiện đem lại cho trẻ là khiến đứa trẻ cảm thấy được chấp nhận và tin tưởng, vì dù chúng có làm lỗi sai làm cha mẹ tức giận thì cha mẹ vẫn không ngừng yêu chúng. Ngoài ra cách ứng xử vô điều kiện còn nuôi dưỡng con người đạo đức bên trong trẻ, nó khiến trẻ cảm thấy an toàn và ít ương bướng hơn vì trẻ biết mình được yêu thương. Trẻ sẽ học cách cho đi tình yêu vô điều kiện, quan tâm đến người khác như chính gì trẻ được nhận.
Khuyến cáo: Cuốn sách hơi dày khoảng 400 trang để đọc nên cha mẹ hãy kiên nhẫn nhé. Nhưng mình tin rằng nó có giá trị xứng đáng để bạn dành thời gian đọc nó đấy. Vì nó sẽ soi chiếu cho bạn thấy nguyên nhân vì sao đứa trẻ nhà bạn đang ương bướng, không hợp tác bởi nó là kết quả của chính cách bạn đang ứng xử với con. Bản thân mình khi đọc xong cũng vẫn còn những điểm hồ nghi, nhưng cũng có những điểm đã rất thông suốt, đặc biệt là quá trình xây dựng con người đạo đức và hành xử nhân văn ở bên trong con như thế nào. Suy cho cùng thì cha mẹ nào cũng đều muốn xây dựng cho con những giá trị tốt đẹp, chỉ có là đường đi khác nhau ta sẽ gặt những trái ngọt khác nhau mà thôi.
