Buổi workshop với chủ đề “Hành trang vào lớp 1” đã được rất nhiều cha mẹ quan tâm và đón nhận nồng nhiệt. Cảm ơn mọi người vì đã tham gia và gửi lời khen ngợi về nội dung tôi đã chia sẻ. Trong rất nhiều điều thú vị của buổi chia sẻ hôm qua, điều đầu tiên tôi muốn nhắc lại chính là một câu hỏi, một chủ đề mà nhiều cha mẹ quan tâm đó là “CÓ NÊN CHO CON HỌC CHỮ TRƯỚC?” 

Đây là câu hỏi vốn dĩ rất quen thuộc mà hàng năm bố mẹ đều băn khoăn khi con lên 5 tuổi và trước khi vào lớp 1. Học chữ trước được hiểu là các con học đọc thành thạo, tập viết, luyện nét…

Thực tế hiện nay, ở các trường tư có tỉ lệ chọi cao thì hầu như các bạn thi vào đều biết đọc, có bạn biết viết rồi. Còn nếu vào trường công, với sĩ số đông giáo viên không đủ thời gian quan tâm hết được tất cả các bạn nên nhiều bố mẹ lo sợ các bạn đã học hết rồi, con mình chưa học sẽ phải đọc đuổi, bị học kém hơn so với các bạn, bố mẹ phải chật vật rèn cho con tập đọc, tập viết nửa học kì 1 năm lớp 1 rất vất vả. Đó là những khó khăn nếu con không học chữ trước mà các bạn xung quanh đều ào ào đi học trước rồi. 

Tôi sẽ không đưa ra câu trả lời rằng bố mẹ có NÊN hay KHÔNG NÊN. 

Tôi chỉ chia sẻ với các bố mẹ những góc nhìn nhiều chiều của vấn đề này, bởi vì trước mất cứ một sự việc gì chúng ta đều cần nhìn nhận nó với tư duy phản biện-là góc nhìn đa chiều, soi chiếu với những quan điểm của bản thân để biết mình nên lựa chọn điều gì. 

Cuộc sống luôn cho chúng ta 2 mặt của một vấn đề. Không có cái gì xấu hoàn toàn, cũng không có cái gì tốt hoàn toàn, nên tôi rất thích câu thành ngữ “Trong cái rủi luôn có cái may”, “Trong hoạ luôn có phúc”. Luôn đón nhận mọi sự việc dưới góc nhìn tích cực và đa chiều. 

1. Điểm lợi của cho trẻ học chữ trước (Chủ yếu giải quyết vấn đề tâm lý an tâm cho cha mẹ)

Với việc học chữ trước điểm lợi sẽ là bố mẹ có thể an tâm khi con vào lớp 1 đã biết trước kiến thức, không lo thua kém bạn bè, bố mẹ đỡ áp lực và vất vả rèn con. Các bạn biết đọc sớm thì sẽ chủ động đọc sách, tìm kiếm tri thức (tuy nhiên số này không nhiều và không phải tất cả trẻ biết đọc sớm cũng đều thích đọc sách. Thói quen đọc sách là do chính bố mẹ gieo thói quen cho các con trước và việc biết đọc sớm đến một cách tự nhiên hơn là sự ép buộc). 

2. Dưới góc nhìn khoa học 

2.1 Học trước chỉ khác biệt đến năm 8 tuổi

Trong cuốn sách “Giáo dục dưới góc nhìn kinh tế học” của tác giả Nakamuro Makiko (công ty sách Thái Hà Books) tác giả đã dẫn chứng rất nhiều nghiên cứu khoa học nổi tiếng, trong đó có một nghiên cứu của nhóm tác giả người Mỹ, đứng đầu là Heckman, J. J đã nghiên cứu ở một trường Preschool về việc các em nhỏ từ 4-5 tuổi được học kiến thức giáo dục sớm (phát triển IQ như học đọc, học Toán, tư duy…) thì các em đều vượt trội so với các bạn khác không được học ở lớp 1. Tuy nhiên sự vượt trội này giảm dần khi học lên lớp cao hơn. Và đến năm 8 tuổi thì sự chênh lệch đã KHÔNG CÒN. Thậm chí kết quả nghiên cứu còn cho thấy những bé trai được học trước thì sau 8 tuổi lại có kết quả thấp hơn những em chưa được học trước. 

2.2 Năng lực phi nhận thức quan trọng hơn chỉ số IQ

Nghiên cứu còn đưa ra đánh giá vô cùng quan trọng khác đó là “Những năng lực phi nhận thức” mới là yếu tố quan trọng quyết định đến khả năng học tập vượt trội của học sinh, chứ không phải là IQ. 

Vậy “Năng lực phi nhận thức” ở đây là những chỉ số nào? Theo nghiên cứu của Gutman, L. M và các cộng sự thì “năng lực phi nhận thức” bao gồm những chỉ số đánh giá sau: 

• Năng lực tự nhận thức – Self-perceptions (Sự tự tin, kiên trì theo đuổi đến cùng việc gì)
• Động lực cố gắng – Motivation (Hào hứng, chủ động)
• Kiên trì nhẫn nại – Perseverance (Kiên trì bền bỉ, gan lì không bỏ cuộc)
• Tự kiểm soát – Self-control (Kiềm chế cảm xúc, tinh thần mạnh mẽ, ý chí cao)
• Siêu nhận thức – Metacognitive strategies (Nắm bắt tình huống tốt, kiểm soát được trạng thái của bản thân)
• Năng lực xã hội- Social Competencies (Tương tác giao tiếp xã hội, năng lực lãnh đạo bản thân leadership)
• Năng lực phục hồi và ứng phó – Resilience and coping (Tự đứng dậy sau vấp ngã, phục hồi nhanh, ứng phó tình huống linh hoạt) 
• Năng lực sáng tạo – Creativity (Khả năng sáng tạo phong phú, thích sáng chế)
• Tính cách riêng – Big 5 (Tinh thần tốt, xã giao tốt, tò mò, trung thực, hợp tác tốt) 

Trong giai đoạn mầm non, thay vì chỉ chú trọng đến phát triển IQ cho con để con biết sớm, cha mẹ cần bồi đắp 9 năng lực phi nhận thức trên thông qua những trải nghiệm trong cuộc sống hàng ngày. Và buổi chia sẻ hôm qua tôi đã nhấn mạnh rất nhiều đến những yếu tố của trải nghiệm. Bộ 4 cuốn sách Kỷ Luật Mềm của tôi cũng chú trọng đến việc nuôi dưỡng cảm xúc và phát triển các năng lực phi nhận thức cho con, cùng các kỹ năng mềm. Bố mẹ hãy tìm mua đọc nhé. 

3. Dưới góc nhìn trải nghiệm 

Trong buổi chia sẻ bạn Thuỳ Linh có kể lại trải nghiệm của chính con mình “Con mình học ở trường công, con cũng không biết đọc trước khi vào lớp 1. Nhưng con đã rất sung sướng khi con biết đọc, biết viết. Con tự hào rằng ban đầu con viết xấu, nhưng đến cuối năm chữ con đã đỡ xấu hơn”. Trải nghiệm khi biết đọc, trải nghiệm từ việc viết xấu rồi dần viết đẹp hơn, từ học kém dần tiến đến học khá và giỏi là một thứ trải nghiệm tuyệt vời và rất đỗi quan trọng với con trẻ. Bởi chỉ khi trải qua những cung bậc cảm xúc ấy mới lưu lại trong não bộ và kí ức, tiềm thức của trẻ những ấn tượng về việc mình đã được đền đáp thành quả sau những nỗ lực cố gắng. Đấy cũng là trải nghiệm giúp rèn luyện “năng lực phi nhận thức”. 

Tiếc rằng ngày nay nhiều cha mẹ chỉ quan tâm đến mục tiêu ngắn hạn, đến nỗi lo lắng của bản thân mà vô tình tước đoạt đi của trẻ trải nghiệm được thoả mãn, được khát khao tò mò ấy. 

4. Dưới góc nhìn cơ hội rèn bản lĩnh và năng lực vượt khó

Khó khăn lớn nhất của cha mẹ là tấm lí bất an trước việc các bạn trong lớp đã đọc vèo vèo, viết ngon lành mà con mình thì còn bập bõm học từng chữ cái tập đánh vần. Tuy nhiên hãy coi trải nghiệm khó khăn này là một cơ hội để giúp con và chính bố mẹ rèn luyện bản lĩnh, vượt thử thách, rèn năng lực phi nhận thức. Nếu trẻ có được trải nghiệm ban đầu gặp khó khăn, bị thua kém các bạn nhưng sau đó đã tự mình vượt qua và tiến bộ hơn, nhất định trẻ sẽ cực kì tự tin vào chính mình. Đa phần cha mẹ không dám đi ngược chiều là bởi vì mình chưa thực sự đủ bản lĩnh và quyết tâm đồng hành cùng con. Còn với những cha mẹ đã cùng con vượt qua những khó khăn này rồi sẽ thấy “chẳng có việc gì khó, chỉ sợ lòng mình không vững vàng”.  

Trong buổi workshop một người mẹ đã chia sẻ rằng “Trong đề thi cuối học kì 1 các con phải tự đọc đề nhưng bạn nào chưa biết đọc thì không làm được bài, như vậy sẽ bị điểm kém thì sao”. Tôi gợi ý rằng bố mẹ hãy hỏi lại cô giáo xem nếu con không biết đọc thì cô giáo có đọc hộ đề cho các con không. Tôi tin rằng trường học sẽ không bất công đến mức đó. 

Còn nếu giả sử con mình bị chịu thiệt thòi vì chưa biết đọc, chẳng may có bị xử bất công thì hãy học cách chấp nhận. Vì trong cuộc sống này không tồn tại sự công bằng một cách tuyệt đối. Có những lúc ta bị thua thiệt so với người khác cũng không sao. Hãy coi nó là cơ hội để dạy con rằng “lần sau mình sẽ cố gắng hơn”. Những trải nghiệm đa dạng trong cuộc sống sẽ luôn giúp chúng ta có cái nhìn đa chiều, và học được bản lĩnh vững vàng, xử lí tình huống linh hoạt và mềm dẻo hơn là trải nghiệm một cuộc đời thẳng tắp.  

5. Hãy nhìn mục tiêu đường dài, đừng nhìn vào cái nhàn trước mắt 

Không có trẻ nào hết lớp 1 lại không biết đọc, biết viết. 

Lớp 1 chỉ là thời khắc chuyển giao môi trường từ mầm non còn vô tư vui chơi sang môi trường học tập nghiêm túc, có quy tắc hơn. Việc trẻ gặp khó khăn khi bắt đầu với môi trường mới là điều hiển nhiên bố mẹ cần chấp nhận. Tiếc rằng đa số bố mẹ chỉ thích nhàn thân, nhưng lại luôn lo lắng sợ con bị thua kém bạn bè. Cô giáo chỉ cần chê con một chút là thấy áp lực, và về nhà dồn áp lực đó lên con bằng sự mắng mỏ, tức giận. Vì thế tôi nghĩ rằng cha mẹ mới là những người cần học cách đồng hành vào lớp 1 cùng con hơn cả chính con. Học cách nhìn vào chặng đường dài đến khi con trưởng thành 18 tuổi, học cách buông bỏ áp lực, chấp nhận sở trường và sở đoản của con, học cách đồng hành hướng dẫn hỗ trợ con. 

6. Vì sao nhiều đứa trẻ bị ép học sớm lại thiếu tự tin ? 

Là người làm trong nghề mầm non đã 8 năm, tôi đã có nhiều trải nghiệm quan sát thực tế nhiều lứa học sinh. Tôi nhận thấy một xu hướng như thế này. Có nhiều em nhỏ bị ép học chữ, học Toán từ sớm quá, tầm 4-5 tuổi bố mẹ đã bắt ngồi vào bàn rèn luyện làm Toán như học sinh lớp 1, nhưng khi đến trường các em lại thể hiện sự thiếu tự tin vào bản thân. 

Tôi cho rằng ở độ tuổi mầm non và lớp 1-2 nhận thức của các em về bản thân chưa được hình thành một cách rõ ràng nên các em rất dễ bị ảnh hưởng bởi những lời nhận xét của người lớn, và bởi điểm số, bởi thành tích. Khi các em không làm được bài Toán này, bị bố mẹ mắng, hay khi các em làm phiếu toán rồi chỉ nhận về kết quả điểm thấp các em nhận thức rằng điểm số hay lời đánh kia chính là bản thân mình, các em nghĩ rằng bản thân mình kém cỏi quá. Từ suy nghĩ đó các em rất sợ mình bị sai nên không dám thử thách bản thân. “Cô ơi con sợ sai lắm. Con không làm đâu. Nếu con làm sai thì sao?”. Đó là những câu nói của những đứa trẻ quen với việc bị bố mẹ đòi hỏi cao, hoặc trẻ luôn đòi hỏi sự hoàn hảo. Chúng sợ rằng làm sai thì mình sẽ dốt, là ngu. Điểm kém nghĩa là mình dốt. Rồi dần dần trẻ không dám thử thách bản thân mình, ngại vượt ra khỏi vỏ bọc an toàn. 

Vì thế tôi cho rằng ở độ tuổi mầm non và những năm đầu tiểu học hạn chế đánh giá điểm số của trẻ, hoặc phải rất tinh tế để lưu tâm đến vấn đề nhận thức về bản thân của trẻ với điểm số. Đừng để trẻ đánh đồng giá trị của bản thân, khả năng của bản thân bằng điểm số hay những lời nhận xét tiêu cực của người lớn. Có lẽ đó cũng là một phần lí do nền giáo dục Phần Lan không đánh giá điểm số ở những năm đầu tiểu học của học sinh. 

Trong một buổi chia sẻ ở trường con trai tôi, cô hiệu trưởng đã nói rằng nhà trường chỉ cho các con tham gia 2 kì thi Toán uy tín, và không khuyến khích các con thi quá nhiều cuộc thi để lấy huy chương. Việc tham gia các cuộc thi giúp các con có cơ hội cọ xát và nuôi dưỡng đam mê, sự cố gắng thử thách bản thân là một động lực tốt đẹp. Tuy nhiên mặt trái của việc đứa trẻ đi thi với mục tiêu giành huy chương đó là sẽ khiến trẻ đánh mất đi mục tiêu thuần khiết ban đầu là học vì đam mê, thi để thử thách bản thân. Có nhiều học sinh ở giai đoạn cấp 1 đi thi đạt nhiều huy chương nên nghĩ rằng mình rất giỏi. Nhưng khi lên cấp 2,3 kì thi khó hơn, nên không được huy chương nữa, từ đó các em bắt đầu chán, thậm chí quay sang ghét và từ bỏ không muốn học môn đó nữa. Việc lấy huy chương, lấy thành tích để đánh giá cho giá trị của bản thân sẽ không bao giờ đi được đường dài, và càng không thể nuôi dưỡng động lực học tập suốt đời cho học sinh. 

Stay hungry stay foolish – Đó là câu nói nổi tiếng của Steve Jobs, và nó cũng đúc kết nên triết lí sống rất sáng suốt. Hãy luôn để đứa trẻ lớn lên trong sự khao khát được tò mò học hỏi về thế giới. Muốn vậy đứa trẻ cần có một hồn nhiên, trải nghiệm để được thất bại, tự tin vào những giá trị bên trong con người mình chứ không phải là thước đo bên ngoài. 

7. Động lực cố gắng của trẻ đến từ đâu

Buổi workshop còn có một câu hỏi “Nếu như bé nhà em rất thích được mẹ dạy chữ, dạy số cho thì em có nên dạy không?”. Tôi trả lời rằng mẹ hãy đáp ứng sự tò mò của con. Với những trẻ biết đọc rồi, khi vào lớp 1 để trẻ không cảm thấy bị nhàm chán bố mẹ hãy nhờ cô giáo đề ra những mục tiêu cao hơn cho trẻ phấn đấu. Cách mà tôi làm với con trai mình đó là khi con làm bài nhanh hơn các bạn ở lớp thì con hãy chủ động giảng lại bài cho những bạn học chậm hơn mình. Việc giảng lại bài cho bạn vừa giúp trẻ củng cố kiến thức, đồng thời dạy cho trẻ bài học biết quan tâm giúp đỡ người khác. Và khi trẻ được giao một trọng trách “giúp đỡ người khác”, nhất định trẻ sẽ có động lực để cố gắng hơn. 

Tôi nhớ cô giáo ở trường Bon đã kể lại một câu chuyện. Các thầy cô thường hay nhận xét là Bon rất hay bị mất tập trung trong giờ học. Bon thường xuyên xuống phòng cô giáo đó chơi. Dịp đó lớp Bon có thêm 1 bạn mới cùng chuyển ngang vào lớp giống Bon, bạn ấy bị kém môn tiếng Anh. Cô giáo đó đã nhờ Bon rằng “Bác nhờ con một việc rất quan trọng. Con hãy giúp bác trong giờ tiếng Anh con hãy tập trung nghe giảng và chủ động đặt câu hỏi nhé. Bác biết là con có khả năng đặt câu hỏi rất tốt. Nhưng bạn A thì bạn ấy vẫn còn ngại nên có khi không hiểu bài nhưng bạn ấy lại không dám đặt câu hỏi đâu. Thế nên con giúp bác đặt câu hỏi để thầy giảng lại”. Sau đó cô giáo đã chia sẻ lại rằng tiết học ấy Bon rất hăng hái đặt câu hỏi. Và muốn đặt được câu hỏi thì con phải tập trung lắng nghe. Thế nên không cần phải nhắc ‘Con hãy tập trung vào nhé”, cô vẫn giúp con tập trung bằng cách ‘truyền động lực để khơi gợi tinh thần học tập” cho con. 

Tôi thực sự biết ơn cô giáo ấy rất nhiều, bởi cô đã dạy cho tôi một bài học tuyệt vời về cách truyền động lực cho con. Bởi bất cứ ai cũng sẽ cảm thấy mình được trân trọng khi được ai đó nhờ vả một nhiệm vụ cao cả, giúp đỡ cho người khác. Và với trẻ con điều này còn ý nghĩa hơn rất nhiều. Trẻ thấy được bản thân mình có giá trị. 

Bài viết chia sẻ cho các cha mẹ dưới nhiều góc nhìn đa chiều xung quanh việc được và mất khi học trước. Đồng thời bố mẹ cũng sẽ biết rằng năng lực phi nhận thức và tầm nhìn dài hạn mới là mục tiêu quan trọng nhất cần nuôi dưỡng cho con. 

Cảm ơn mọi người đã đọc bài.