1. Thế nào là một đứa trẻ có hàm dưỡng?
Một đứa trẻ được nuôi dưỡng trong môi trường gia đình chú trọng đến cách ứng xử hằng ngày, biết suy nghĩ cho người khác, tôn trọng các quy tắc công cộng, biết tiết chế mong muốn của bản thân… luôn có một luồng năng lượng ấm áp, tác động tích cực đến mọi người xung quanh.
Ta hay gọi đó là khí chất, và người khí chất cũng chính là người có hàm dưỡng tốt.
Khí chất hay hàm dưỡng thuộc phạm trù cảm xúc, không thể đo đếm bằng con số. Những nhà lãnh đạo có tầm ảnh hưởng, các tổng thống nổi tiếng trên thế giới hầu hết đều là được đánh giá cao bởi khí chất, bởi EQ – trí tuệ cảm xúc, chứ không phải IQ – chỉ số thông minh, “IQ có thể hạng hai nhưng EQ hãy là hạng nhất”. Nuôi dưỡng trẻ có hàm dưỡng chính là phương châm giáo dục quan trọng nhất của người Nhật.
2. Những đứa trẻ có hàm dưỡng là những đứa trẻ biết chia sẻ với mọi người
Đến giờ ra chơi, các cô bé cậu bé ùa ra sân. Một cậu bé vấp ngã, trầy xước đầu gối. Những bé khác mải chơi chẳng để ý đến bạn, chỉ duy nhất có một cậu bé chạy lại hỏi thăm bạn mình bị ngã có đau không, có cần giúp đỡ gì không… Biết quan tâm đến người khác chứng tỏ cậu bé có một tâm hồn rất đẹp, và tôi gọi đó là khí chất.
Một sáng nọ, ở công viên, những đứa trẻ diện quần áo tươm tất chỉn chu tháo giày vứt lung tung rồi nhảy vào sân chơi. Một cậu bé đánh giày đi tới, xếp gọn gàng từng đôi lại. Đó chính là khí chất đáng được mọi người ngưỡng mộ.
Cha mẹ Việt thường quan tâm đến mỗi con mình hoặc chỉ chăm chăm so sánh con mình với “con nhà người ta”. Con mình phải là nhất; trong cuộc chơi chung, con mình phải nhanh chân giành lấy món đồ chơi tốt nhất, đẹp nhất… Chính vì trẻ ít được dạy cách chia sẻ, thái độ tôn trọng người khác, kiên nhẫn chờ đến lượt, biết hỏi mượn… nên nhiều đứa trẻ lớn lên chỉ biết mỗi bản thân mình, thiếu tinh thần đoàn kết, hợp tác.
Tôi nhớ lại hồi ở Nhật, chiều nào đón Bon về tôi cũng cho con ra công viên gần nhà chơi. Ở đó có rất nhiều anh chị lớn đã đi học tiểu học. Trong sân chơi có cầu trượt, xích đu, thú nhún… Sau một thời gian quan sát, tôi nhận thấy khi có em bé xuất hiện, các anh chị lớn luôn chủ động nhường; hai bạn cùng chạy đến định chơi thì lúc nào cũng có một bạn chủ động nhường rồi xếp hàng chờ đến lượt; mẹ Nhật luôn dặn con: “Bạn đang chờ đấy, mình chơi thêm một lượt nữa rồi nhường bạn nhé. Mẹ đếm đến 10 thì con xuống nhé.” Lần nọ, một cô bé tầm 10 tuổi chủ động nhường chỗ cho Bon: “Em muốn ngồi à? Em ngồi đi chị đẩy cho.”
Tôi khá ngạc nhiên, còn Bon sung sướng ngồi lên xe thú nhún nhẩy. Lần khác, một cô bé, sau khi tôi chào hỏi và bắt chuyện, chủ động chơi cùng Bon, Bon leo lên cầu trượt thì cô bé đứng sau canh chừng. Lần khác nữa, Bon ngã bịch từ cầu thăng bằng xuống đất, sợ quá khóc toáng lên, hai chị lớn chơi gần đó chạy đến hỏi han, an ủi Bon: “Ngã từ cao thế chắc là giật mình nên sợ hả?”, sau đó còn quay sang an ủi tôi: “Trẻ con chơi, ngã là chuyện thường xảy ra, đôi khi nếu không có trải nghiệm ngã thế này thì em sẽ không học được bài học, cô ạ.” Ôi, lần đầu tiên tôi thấy mấy cô bé lớp 4 nói chuyện “người lớn” thế!
Hàng xóm của Bon là ba anh học lớp 5, lớp 6. Chiều nào các anh chơi dưới ngõ là tôi đưa Bon xuống chơi cùng. Hôm đấy các cậu bé chơi nhảy dây đơn (môn nhảy dây là môn thể dục bắt buộc ở trường tiểu học của Nhật, có cả hội thao giữa các trường về môn nhảy dây, vì bộ môn này vừa rèn thể lực, vừa rèn tinh thần tập thể). Mấy cậu bé hỏi Bon có muốn nhảy dây cùng không, sau đó mỗi cậu cầm một đầu dây, để dây là là mặt đất cho Bon tập nhảy qua. Các anh cổ vũ: “Nhảy đi, cố lên!” Bon nhảy được qua cái dây, các anh lại vỗ tay khen ngợi.
Có lần, tham gia dạy các em leo núi quan sát nước ngầm, tôi chứng kiến học sinh cấp 2 chăm sóc, dìu dắt các em học sinh tiểu học cùng nhóm vô cùng chu đáo, chỉn chu…
Rất nhiều lần và ở rất nhiều nơi, tôi chứng kiến trẻ em Nhật Bản chơi với em nhỏ rất dịu dàng, chu đáo. Tôi hiểu, để có được phẩm chất ấy là cả một quá trình giáo dục từ nhà trường và gia đình trong giai đoạn ấu thơ.
3. Những đứa trẻ có hàm dưỡng được dạy quy tắc “việc được làm” và “việc không được phép làm”
M ba tuổi, vô cùng hiếu động. Cha mẹ phiền lòng vì bữa ăn cậu cứ chạy ra chạy vào, không ăn cho xong bữa. Đến nhà ai chơi cậu cũng nhảy lên bàn lên ghế, tùy tiện sờ, nghịch đồ của gia chủ, tự ý lấy bánh kẹo ăn, tự ý lấy đồ chơi nghịch. Cha mẹ có cấm, có quát, có xấu hổ thì cậu cũng không quan tâm, chỉ thích làm theo ý mình. Khi thấy bạn khác chơi món đồ cậu thích là cậu chạy đến giằng lấy, người bạn kia không cho mượn thì cậu lăn ra ăn vạ, đòi cha mẹ lấy đồ cho mình.
M là hình ảnh của rất nhiều đứa trẻ tôi gặp ở Việt Nam: Đi siêu thị vô tư sờ tay vào đồ ăn, tự ý lấy đồ trên giá nghịch rồi không cất lại chỗ cũ; đến nhà người khác cũng cư xử tùy tiện như ở nhà mình, không xin phép đã tự ý nghịch đồ; ăn vạ cha mẹ hay ông bà để có bằng được món đồ chơi mình thích; đi chơi công viên vô tư để nguyên giày đứng lên ghế đá, tranh giành chỗ chơi với các em nhỏ tuổi hơn mình…
Những đứa trẻ kể trên không hề có lỗi. Lỗi nằm ở người lớn đã không dạy trẻ những quy tắc ứng xử, hoặc có nhắc nhở nhưng không nghiêm khắc. Nếu ở nhà cha mẹ mặc kệ trẻ nhảy nhót trên ghế, đặt chân lên bàn, tự ý dùng đồ mà không xin phép… thì đương nhiên khi tới những nơi khác trẻ sẽ quen thói, vì dưới bốn tuổi, trẻ chưa phân biệt được rõ nhà của mình và nhà của người khác, rồi lâu dần, sự dễ dãi khiến trẻ lớn lên quen thói. Có khi trẻ học được những “mẹo vặt” từ cha mẹ. Khi đi cùng trẻ, người lớn vượt đèn đỏ, chen hàng… thì làm sao trẻ học được điều hay lẽ phải?
Cha mẹ Nhật rất chú ý rèn giũa cho con những quy tắc ứng xử văn minh, vì vậy những em bé Nhật rất biết kiềm chế, tiết chế bản thân để không lăn ra ăn vạ, không tùy tiện cầm đồ của người khác, không chạy lung tung khi ăn uống, tuân theo quy tắc nơi công cộng… Trong tiếng Nhật, gaman (mang nghĩa kiềm chế, tiết chế) là một phẩm chất vô cùng quan trọng, được coi là nét tính cách đặc trưng đáng ngưỡng mộ của dân tộc. Kiềm chế cảm xúc, kiềm chế ham muốn, tuân theo những quy tắc chung và học cách suy nghĩ cho người khác… là những đức tính cần được uốn nắn từ khi còn nhỏ.
Người Nhật quan niệm: Muốn rèn thép thì phải rèn từ trong lò, giống như người Việt Nam mình có câu “Dạy con từ thuở còn thơ”:
– Đồ của người khác thì không tự ý đụng vào, muốn dùng phải xin phép.
– Khi ăn phải ngồi một chỗ, nếu đứng lên chạy đi chơi thì bữa ăn sẽ kết thúc.
– Không nhảy trên giường, trên đệm, không leo trèo lên ghế, cho chân lên bàn.
– Đi siêu thị, không được sờ tay vào đồ tươi sống hay đồ ăn. Đồ nào cầm lên xem thì xem xong phải để lại đúng chỗ cũ.
– Không nói to, gây ồn ào ở nơi công cộng…
Hồi Bon hai tuổi về Việt Nam chơi, mỗi lần đến nhà họ hàng, Bon đều được mọi người khen ngợi bởi không bao giờ tự ý cầm đồ của người khác, không bao giờ leo trèo lên bàn ghế hay nghịch đồ, ai cho gì cũng phải nhìn mẹ và hỏi xem mẹ có đồng ý hay không thì mới dám nhận… Đó là vì ngay từ khi một tuổi, tôi đã dạy Bon những phép tắc căn bản, những điều con được phép làm và không được phép làm.
4. Hàm dưỡng – khí chất rất cần được nuôi dưỡng trong gia đình
Đứa trẻ có hàm dưỡng là đứa trẻ có khí chất. Giáo dục gia đình là nền tảng quan trọng tạo nên tính hàm dưỡng của đứa trẻ, cho chúng khí chất riêng. Khí chất vốn là cái con trẻ học được từ chính cha mẹ trong ứng xử hằng ngày. Giai đoạn 0 đến 6 tuổi là giai đoạn dễ dàng uốn nắn nhất, rất quan trọng trong việc hình thành tính cách trẻ.
Mọi người thường ngưỡng mộ người Nhật bởi tính chỉn chu, lịch thiệp. Đó là vì từ nhỏ họ đã được chú trọng rèn hành vi ứng xử nhân văn, tác phong gọn gàng ở cả gia đình và trường học. Những thói quen và hành vi đúng đắn được tập luyện từ khi còn bé ấy tuy là những điều rất nhỏ nhưng mang giá trị lớn, tạo thành nhân cách của con, theo con suốt đời.
Trẻ rất cần được dạy những quy tắc ứng xử văn minh nơi công cộng:
– Quy tắc đi thang máy: Người bên ngoài đứng xếp hàng hai bên, chờ người trong thang máy ra hết rồi mới vào. Người đứng cạnh nút bấm làm nhiệm vụ đóng mở thang máy cho đến khi mình đi ra, người khác thay thế.
– Quy tắc đi thang cuốn: Mình đứng nép vào bên trái, nhường lối bên phải cho ai muốn leo nhanh lên trước.
– Giữ gìn vệ sinh cá nhân: Rửa tay đúng cách, sử dụng khăn lau, giữ phòng vệ sinh sạch sẽ, tắt điện khi không sử dụng, xếp dép ngay ngắn, rửa sạch vòi nước cho người dùng sau…
