1. Bí mật về “Sự gắn bó an toàn”

Có nhiều mẹ đã nhắn tin hỏi mình rằng chị ơi trong những tháng đầu đời thì điều gì là quan trọng nhất mà mẹ cần làm cho con hả chị? Những trải nghiệm khi nuôi dạy Bon đã cho mình có thể tự tin nói với các mẹ rằng, nuôi dưỡng cảm xúc, xây dựng “Sự gắn bó an toàn” với con chính là giá trị yêu thương quan trọng nhất con cần trong những tháng đầu đời, đặc biệt là giai đoạn 0 đến 6 tháng tuổi.

Aichaku keisei 愛着形成- “Sự gắn bó an toàn” (tiếng Anh là Attachment) là quá trình diễn ra trong khoảng 6 tháng đầu đời, ở trẻ sẽ hình thành một thứ tình cảm đặc biệt với người mình tin tưởng và yêu thương đặc biệt nào đó mà trẻ nhận thức được rằng đó là người mà mình luôn cảm thấy an toàn khi ở bên, người ấy sẽ thấu hiểu và làm thỏa mãn mọi nhu cầu về mặt tình cảm và sinh lí của mình.

Vâng và người ấy không ai khác đó chính là người mẹ, người cho trẻ bú khi đói, ôm ấp vỗ về khi trẻ khóc, mỉm cười và làm trò khiến trẻ cười, người làm thỏa mãn mọi nhu cầu của trẻ cũng chính là người đầu tiên mà trẻ xuất hiện thứ tình cảm này. Aichaku không chỉ đơn thuần là tình yêu thương, nó còn là mối dây tin tưởng mà bé dành cho mẹ. Đó là lí do đến tầm 6 tháng tuổi trẻ thường nhận biết ra người lạ người quen, thấy mẹ là theo, mẹ đi làm là khóc chính là vì vậy.

Vì sao sự gắn bó an toàn lại quan trọng đến vậy với trẻ sơ sinh? Vì theo các nhà khoa học, nó là thứ tình cảm cội nguồn để hình thành nên bản ngã của mỗi con người. Khi đứa trẻ sơ sinh ra đời hầu như trẻ chưa biết làm gì, mắt cũng chưa nhìn rõ và phải dựa dẫm hoàn toàn vào người mẹ, nên chính sự gắn bó an toàn này như một bản năng để giúp trẻ sinh tồn.

Nhu cầu đòi hỏi sự gắn bó an toàn này xuất hiện khi đứa trẻ cảm thấy bất an, và những hành vi đáp ứng của mẹ sẽ khiến trẻ giải tỏa được những bất an ấy. Bạn có thấy những em bé sơ sinh khi muốn được ba mẹ thỏa mãn nhu cầu của mình các bé sẽ làm gì không? Đó chính là ê a trò chuyện, là khóc, là cười, để kéo sự chú ý về phía mình. Bé sẽ luôn đưa mắt nhìn theo dáng mẹ, khi mẹ gọi sẽ quay mặt về phía ấy, có nghĩa là lúc nào bé cũng sẽ nhìn theo mẹ để an tầm rằng mẹ đang ở đâu. Rồi khi lớn lên một chút, trẻ sẽ bò về phía mẹ, sà vào lòng mẹ khi cảm thấy không an toàn. Tất cả những hành vi ấy của trẻ đều với mục đích tạo cảm giác an toàn cho bản thân. Còn người mẹ, điều quan trọng nhất mà mẹ cần làm chính là đáp ứng đầy đủ những nhu cầu ấy của con, để xây dựng mối quan hệ gắn bó giữa cha mẹ và con cái. Vì chỉ khi sợi dây tình cảm có khăng khít, mối quan hệ tin tưởng có bền chặt thì đứa trẻ mới lớn lên với một tâm hồn khỏe khoắn, và sự tự tin vào bản thân.

2. Các giai đoạn của gắn bó an toàn

2.1 Giai đoạn 3 tháng đầu đời: Ở giai đoạn sơ sinh trẻ sẽ phản ứng với mọi thứ kích thích xung quanh bằng thứ phản xạ nguyên thủy, như bản năng khi sinh ra. Trẻ sẽ nắm chặt lấy khi có cái gì đó cho vào lòng bàn tay, thấy ti mẹ đưa đến miệng là mở ra ngậm, hay rất hay mỉm cười dù không có kích thích gì xung quanh. Tất cả những phản xạ nguyên thủy trên đều với mục đích thu hút sự chú ý và quan tâm từ những người sẽ chăm sóc cho mình.

2.2 Giai đoạn từ 3 đến 6 tháng tuổi: Ở giai đoạn này phản xạ nguyên thủy sẽ dần biến mất mà thay vào đó là trẻ sẽ chỉ thể hiện sự chú ý, quan tâm đến với người nào đặc biệt gắn bó với mình như bố mẹ, ông bà. Đó là lí do khi trẻ khóc nhưng chỉ cần nghe tiếng mẹ gọi là trẻ sẽ nín khóc, với người không quen thì có thể sẽ khóc.

2.3 Giai đoạn từ 6 tháng đến 2,3 tuổi: Sau 6 tháng hành vi gắn bó an toàn được thể hiện rõ nét nhất, đó là thời điểm trẻ sẽ phân biệt người lạ người quen, sẽ phản ứng một cách mạnh mẽ hơn với người lạ. Nếu bố không phải là người gần gũi ôm ấp thì trẻ cũng sẽ lạ cả với bố. Từ giai đoạn này trẻ sẽ thể hiện nhiều hơn các hành động để thu hút sự chú ý của mẹ như bò về phía mẹ, kéo chân, đòi bế cho đến khi mình cảm thấy an toàn. Ở giai đoạn này đôi khi khóc còn là hành vi muốn mẹ chú ý tới mình. Suốt giai đoạn này nếu như sự gắn bó an toàn được hình thành một cách chắc chắn rồi, thì trẻ bắt đầu học cách tự lập từ mẹ để làm quen với những người xung quanh một cách tích cực.

2.4 Giai đoạn sau 3 tuổi: Nếu như trẻ không có vấn đề gì về sự gắn bó an toàn( không bị ngược đãi, không bị bỏ rơi) thì sau 3 tuổi trẻ bắt đầu biết thấu hiểu và đọc được cảm xúc của ba mẹ. Dù mẹ có tạm thời rời đi trẻ cũng có thể chờ đợi cho đến khi mẹ quay lại. Có nghĩa là trẻ có thể cảm nhận được trong lòng mình rằng dù mẹ không có ở cạnh nhưng mẹ sẽ vẫn yêu mình nhất, mình vẫn có vị trí rất quan trọng đối với mẹ.

Với những trẻ có vấn đề trong quá trình hình thành sự gắn bó an toàn thì qua giai đoạn 3 tuổi trẻ sẽ có những phản ứng gay gắt như nhạy cảm với môi trường, giai đoạn phản kháng sẽ có những hành vi phản ứng quá khích hơn, và gặp khó khăn để giao tiếp với mọi người xung quanh.

3. Mình đã làm gì với con trong những tháng đầu đời:

Chính vì thấu hiểu nguyên lí ấy nên trong suốt 6 tháng đầu đời điều mình thường xuyên làm cùng con nhất chính là:

3.1 Trò chuyện với con mọi lúc mọi nơi

Ngay từ khi mang thai mình đã luôn xoa bụng và trò chuyện với Bon, vì khi thai nhi được khoảng 7 tháng là thính giác đã rất phát triển rồi. Ngay từ khi mới đón con từ tay của bác sĩ, mình đã thường xuyên thủ thỉ và trò chuyện cùng con. Hàng ngày mỗi sáng khi con thức dậy mình đều trò chuyện khoảng 30 phút với con trong môi trường yên tĩnh không có tiếng ồn, vì khi ấy trẻ sơ sinh chưa có khả năng lọc âm thanh nên muốn trẻ nghe rõ những lời mẹ nói thì rất cần không gian yên tĩnh. Mình trò chuyện rất chậm rãi với con, hát hay đọc thơ, và thói quen ấy đã duy trì suốt năm đầu tiên khi Bon chào đời.

Mỗi khi làm việc gì đó như thay bỉm, mặc quần áo, bú mẹ hay gấp quần áo, nấu cơm, dọn nhà mình đều nói cho con nghe mình đang làm gì để con chú ý đến. Khi con cười mình cũng cười theo để hồi đáp. Khi con ê a muốn trò chuyện mình sẽ trả lời lại câu chuyện của con.Những lúc nấu cơm, mình thường đặt Bon ở gần đấy, rồi hai mẹ con vừa làm vừa trò chuyện, để con được nghe những âm thanh lách cách của dao thớt, bát đĩa.

Mình có đọc được trong những cuốn sách của tác giả Shichida cũng như một vài cuốn sách nuôi dạy con dạy về cách giúp trẻ biết kiềm chế, các nhà giáo dục đều có khuyên rằng ngay từ khi trẻ sơ sinh ba mẹ nên dạy trẻ cách kiên nhẫn chờ đợi. Vì thế khi con khóc mình sẽ đến bên hỏi han “Mẹ đây, con có chuyện gì thế”, nhưng mình không bế con lên ngay mà sẽ xem xét xem con có phải tè hay ị không, có bị mồ hôi hay vấn đề gì không rồi mới bế và vỗ về.

Mình không đeo bao tay, bao chân cho con: Mỗi khi trò chuyện với con mình đều đưa ngón tay vào lòng bàn tay để con nắm chặt lấy. Việc không đẹo bao tay, bao chân còn là để con được tiếp xúc da chạm da với mẹ, giúp con phát triển 5 giác quan trong những tháng đầu đời. Vì đây là thời kỳ mà sự phản ứng của con với môi trường vô cùng mẫn cảm.

3.2 Quan sát ánh mắt trẻ đang hướng đi đâu để hồi đáp

Những em bé sẽ luôn cảm thấy bất an nếu như không nhìn thấy bóng dáng mẹ đâu. Đó là lí do mà hầu hết trẻ sẽ khóc khi không thấy mẹ. Vì thế để con cảm thấy an toàn mình sẽ luôn nói cho con biết “Mẹ đang ở đây con nhé” mỗi khi phải đi lam việc gì. Đến giai đoạn con được 7-8 tháng mình thường xuyên chơi trò ú òa thoắt biến mất, thoắt hiện ra để con tập làm quen với sự vắng mặt tạm thời của mẹ. Ở giai đoạn 1 tuổi đến 1 tuổi rưỡi mỗi khi phải đi đổ rác hay làm gì đó mình đều nói với con “Bon ơi, mẹ đi đổ rác rồi mẹ về nhé. Con ngồi đây rồi mẹ về nhé”. Ban đầu không thấy mẹ con khóc rất to vì sợ, nhưng dần dần con sẽ quen và khi con được tầm 2 tuổi thì mẹ có đi một lúc lâu con cũng không bao giờ khóc, vì con biết mẹ đi rồi mẹ sẽ về.

Rất nhiều trẻ bám mẹ và không chịu cho mẹ rời đi khi ở tầm hơn 1 tuổi chính là vì trẻ đã không được rèn luyện về sự vắng mặt tạm thời của mẹ, vì cảm giác bất an khi không có mẹ.

Ngoài ra khi con hướng ánh mắt đến đồ vật gì mình sẽ nói cho con biết đó là cái gì “À, đó là em gà, đó là cuốn sách”, cũng là một cách giúp con phát triển về ngôn ngữ.

3.3 Không thể thiếu skinship

Những hành vi skinship như ôm thật chặt khi trẻ muốn được ba mẹ ôm sẽ giúp trẻ giải tỏa được những bất an, lo lắng trong lòng. Mình sẽ viết cụ thể hơn về việc ôm ấp và skinship ở những mục tiếp theo.