- Thế nào là năng lực tự suy nghĩ và phán đoán
Tự suy nghĩ và tự phán đoán là một năng lực không thể thiếu trong quá trình hình thành tư duy độc lập cho trẻ sau này. Giai đoạn từ 5 tuổi trở đi là giai đoạn rất quan trọng để cha mẹ giúp trẻ hình thành thói quen tự mình suy nghĩ. Trong thế kỉ 21, năng lực tự suy nghĩ được định nghĩa là năng lực trẻ phải tự mình suy nghĩ về vấn đề, tự đưa ra câu trả lời mà tự bản thân cảm thấy thuyết phục chứ không đơn thuần là đi tìm câu trả lời đúng cho câu hỏi ai đó đưa ra.
Giáo sư Masukawa Toshihide, người đạt giải Nobel Vật lí năm 2008 là người rất đề cao vai trò của tự suy nghĩ. Ông khuyến khích việc con người cần được đối thoại, thảo luận cởi mở với nhau để tranh luận về chủ đề nào đó, nhưng mục đích của những cuộc thảo luận đó chỉ là để chúng ta soi chiếu với chính bản thân mình-đối thoại với chính mình trong quá trình tranh luận, và tự mình đưa ra câu trả lời cuối cùng, chứ không phải trông chờ vào câu trả lời đến từ người khác.
Ngay từ khi đứa trẻ còn nhỏ, thì trong các cuộc tranh luận và thảo luận trong gia đình cha mẹ hãy nên rèn cho trẻ thói quen tự mình đưa ra kết luận và câu trả lời cho bản thân thay vì chờ đợi câu trả lời hay phương án giải quyết mà cha mẹ đưa ra.
Việc một đứa trẻ luôn đặt câu hỏi “mình nghĩ như thế nào, mình cảm nhận nó như thế nào” để bản thân đối diện với cảm xúc của chính mình từ đó trẻ sẽ hiểu chính mình, và tin tưởng vào giá trị của bản thân. Khi gặp vấn đề gì trẻ sẽ trở nên vững vàng hơn.
Đồng thời khi trẻ coi trọng suy nghĩ của bản thân, trẻ cũng học được cách tôn trọng suy nghĩ của người khác, từ đó biết quan tâm đến người khác hơn.
2. Nguyên tắc để nuôi dưỡng năng lực tự suy nghĩ trong đối thoại hàng ngày
Để giúp con hình thành năng lực tự suy nghĩ cha mẹ hãy nhớ những nguyên tắc khi trò chuyện cùng con:
Nguyên tắc số 1: Không đưa đáp án chính xác cho câu hỏi của con
Nghĩa là đừng đưa ra câu trả lời khi con hỏi. Mà hãy đặt ngược lại câu hỏi với con để con tự suy nghĩ.
Tình huống: Giai đoạn 5-6 tuổi khi gặp chuyện gì khó khăn Bon thường không kiên nhẫn tự nghĩ mà hỏi mẹ luôn là phải làm gì. Ví dụ khi phơi quần áo cùng với mẹ nhưng giá phơi lại cao con sẽ hỏi “Con không có ghế làm sao con phơi được”. Tôi hỏi lại “Vậy để có ghế con phải làm gì? Con tự nghĩ xem mình cần làm gì để khắc phục nhé”. Và sau đó con tự đi tìm ghế.
Có hôm bàn chải để cao quá con không với được nên cáu lên và đổ lỗi cho mẹ. Tôi hỏi lại con “Để lấy bàn chải con cần phải làm gì? Con hãy nghĩ ra cách để mình lấy bàn chải chứ không nên cáu và hỏi mẹ ngay”.
Khi Bon lên lớp 1, có lần con hỏi mẹ giờ này con nên làm gì khi vừa muốn xuống sân chơi với các anh hàng xóm, nhưng bài tập thì chưa làm, còn phải đi tắm, ăn cơm. Tôi không đưa ra câu trả lời con mà hỏi lại con nhiệm vụ nào là nghĩa vụ bắt buộc phải làm thì nên ưu tiên làm trước, các việc còn lại con tự sắp xếp thời gian.
Khi con đặt câu hỏi tôi thường cùng con đi tìm câu trả lời bằng cách đọc sách, tra cứu trên internet.
Ở độ tuổi này trẻ thường chưa biết mình nên làm gì nên sẽ nghĩ ngay đến việc cầu cứu bố mẹ, hoặc đổ lỗi cho người khác. Đây là giai đoạn thay đổi tâm lý, nhưng cũng là quá trình phát triển cả về ý chí và tư duy cho con, giúp con hình thành tư duy tích cực, tư duy phát triển. Nếu giai đoạn này bố mẹ giúp trẻ giải quyết ngay mọi thứ, không đặt câu hỏi ngược lại mà trả lời ngay cho trẻ, chắc chắn lâu dần trẻ sẽ quen với việc mọi thứ được ăn sẵn.
Nguyên tắc số 2: Không kết luận vội vã và trả lời ngay khi trẻ chưa nói ra được
Trong những tình huống khi cha mẹ đặt câu hỏi mà trẻ chưa có câu trả lời, cha mẹ đừng nên trả lời ngay mà có thể nói với trẻ “Vậy mình sẽ đợi sau này nghe con trả lời”.
Nguyên tắc số 3: Không ép trẻ phải đưa ra câu trả lời chính xác
Giai đoạn 5-6 tuổi không phải bất cứ khi nào trẻ cũng có thể đưa ra câu trả lời. Vì thế giai đoạn đầu tiên bố mẹ hãy khuyến khích trẻ để trẻ trả lời bất cứ cái gì cũng được, và đừng cầu toàn đòi hỏi câu trả lời đúng. Dù trẻ trả lời sai đừng tỏ ra thất vọng, hãy khích lệ “Đó cũng là một ý kiến thú vị”. Nếu giữa chừng trẻ không muốn nói nữa bố mẹ cũng vui vẻ chấp nhận và khích lệ sự cố gắng đó “Con đã làm rất tốt đấy”. Hãy ghi nhận việc trẻ có thể nói ra được ý kiến cho dù nó chưa phải là ý kiến hay, câu trả lời đúng là một sự dũng cảm rồi.
3. Những thói quen tốt giúp trẻ biết tự suy nghĩ
3.1.Nuôi dưỡng khả năng ngôn ngữ và diễn đạt
Để có được năng lực tự suy nghĩ trước hết cha mẹ cần chú trọng rèn luyện cho trẻ khả năng ngôn ngữ tốt, diễn đạt được suy nghĩ và cảm xúc của mình. Giúp trẻ diễn đạt được thành ngôn ngữ cảm xúc của mình. Cha mẹ cần làm gương trong việc diễn đạt những điều trẻ nghĩ, khi trẻ nói sai hãy lập tức sửa lại cách nói đúng cho trẻ.
3.2. Đừng mớm lời trước cho trẻ
Khi trẻ nói cha mẹ đừng cắt ngang lời trẻ. Mặc dù trẻ ấp úng hãy kiên nhẫn chờ trẻ nói được hết câu.
3.3.Đặt những câu hỏi mở
Hạn chế những câu hỏi có đáp án cố định là “Yes/No”. Những câu hỏi có đáp án mở sẽ giúp trẻ nâng cao năng lực tự suy nghĩ tốt hơn “Sắp đến sinh nhật bố rồi Bon nghĩ xem con muốn tặng cho bố cái gì nào?”. “Tại sao con lại nghĩ vậy?” và “Con cảm thấy như thế nào”, sẽ giúp trẻ nâng cao khả năng diễn đạt. Câu hỏi “Nếu làm cái này thì” để giúp trẻ tự đưa ra những dự đoán.
3.4.Khi con đưa ra ý kiến bố mẹ cũng nên đưa ra ý kiến của mình
“Thì ra con nghĩ như vậy. Còn đây là ý kiến của bố mẹ”, để trẻ sẽ học được rằng mỗi người có một suy nghĩ riêng, và suy nghĩ nào cũng đáng trân trọng. Dù khác biệt nhưng mình vẫn tự tin nói ra.
3.5 Tạo cơ hội để con được làm người lớn và có trách nhiệm
Mỗi lần đi du lịch tôi thường để Bon được cầm bản đồ để dẫn đường cho bố mẹ đến các địa điểm thăm quan. Nhờ đó Bon thường chủ động trong mọi việc mà không ỷ lại vào bố mẹ.
Các bố mẹ có thể tìm đọc các phần tiếp theo của chủ đề này trong cuốn sách “Kỷ luật mềm trong gia đình” của mình nhé.
